Bir çocuğa gökkuşağının nasıl oluştuğunu anlatsanız, ertesi yağmurdan sonra gökyüzüne daha mı az bakar?

Işığın su damlalarında kırıldığını öğrenince renkler güzelliğini kaybeder mi? Yoksa çocuk, bir sonraki sefer başını kaldırdığında gördüğü şeyin içine biraz daha mı yaklaşır?

Tabiat karşısındaki hâlimizi düşünürken aklıma hep bu soru geliyor. Çünkü bazen bilmekle hayran olmak arasında gizli bir rekabet varmış gibi konuşuyoruz. Sanki bir şeyin nasıl gerçekleştiğini açıklayınca ona duyduğumuz hayretten bir parça eksilecek.

Bir çiçeğin açılışını biyolojiye, yağmurun oluşumunu fiziğe, yıldızların ışığını kimyaya anlattırırsak geriye yalnızca kuru bilgiler kalacak sanıyoruz.
Ben tam tersini düşünüyorum.

Tabiat hakkında öğrendiğimiz her şey, bakıp da görmediğimiz bir ayrıntıyı önümüze koyuyor.
Bir yaprağı düşünün.

Ağaçta binlercesi olduğu için çoğu zaman birine bile dikkatle bakmıyoruz. Oysa o incecik yüzeyde, hayatımızı mümkün kılan süreçlerden biri gerçekleşiyor.
Fotosentez.

Adını okulda öğrendik. Sınavda yazdık. Sonra sanki bir olaya isim vermek, onu bütünüyle anlamakmış gibi yolumuza devam ettik.

Bitkiler, ışık enerjisini kullanarak su ve karbondioksitten organik maddeler üretiyor. Bu süreçte enerji kimyasal bağlarda depolanıyor ve oksijen açığa çıkıyor. Yaprak, yalnızca ağacın yeşil süsü değil; ışık enerjisinin canlıların kullanabileceği kimyasal enerjiye dönüştüğü yerlerden biri. (monash.edu)

Şimdi sofranızdaki ekmeğe bakın.

Buğdayın büyümesinde kullanılan karbonun havadaki karbondioksitten geldiğini, büyümeyi besleyen enerjinin Güneş’ten taşındığını düşünün.

Ekmek yine ekmek. Ama artık onun hikâyesi fırının kapısında başlamıyor.

İnanan biri için bu bilgi, rızık üzerine düşünmenin derinliğini artırabilir. Bir lokmanın ardındaki süreçleri öğrenmek, şükrü azaltmak zorunda mı? Belki de insan, hangi ilişkiler sayesinde beslendiğini öğrendikçe daha dikkatli teşekkür eder.
Sonra eğilip bir avuç toprak alın.

Elinizdeki şey, yalnızca bitkilerin dik durmasını sağlayan kahverengi bir malzeme değil.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, bir gram toprağın milyonlarca bakteri bireyi ve binlerce bakteri türü barındırabileceğini belirtiyor. Gözümüzün seçemediği bu dünya; mantarlar, küçük omurgasızlar ve başka canlılarla birlikte karmaşık bir yaşam ağı oluşturuyor. (fao.org)

Bu canlıların faaliyetleri, organik maddelerin parçalanmasına ve besin elementlerinin yeniden kullanılabilir hâle gelmesine katkıda bulunuyor. Toprağın altındaki hayat, üstündeki hayatın sürmesini destekliyor. (fao.org)

Biz sonbaharda yere düşen yaprağa “kurudu” deyip geçiyoruz. Oysa onun hikâyesi düşmekle bitmiyor. Ayrıştırıcıların faaliyetleriyle yapısındaki maddeler yeni süreçlere katılıyor.

Burada önemli bir bilimsel ayrıntı da var: Ekosistemlerde maddeler döngülere katılırken enerji aynı biçimde dönüp durmaz; sistem boyunca aktarılır ve bir bölümü ısı olarak çevreye yayılır.

Yani tabiatın işleyişi, güzel bir sözden daha karmaşık.

Bence tam da bu yüzden daha etkileyici.
Bir kayanın üzerindeki sarımsı, gri ya da yeşilimsi lekeleri görmüşsünüzdür. Çoğu zaman üzerinde durmadan geçeriz.

Likenler.
Onlara yakından baktığımızda tek başına yaşayan basit bir yapı yerine, bir birliktelikle karşılaşıyoruz. Likenlerin temelinde bir mantarla fotosentez yapabilen alglerin ve/veya siyanobakterilerin ortaklığı bulunuyor. Fotosentetik ortak organik besin üretirken mantarın oluşturduğu yapı, korunmaya ve suyun tutulmasına katkı sağlıyor. (britishlichensociety.org.uk)

Bir kayanın üzerindeki küçük leke, aslında birlikte yaşamanın biyolojik bir hikâyesi.

Buradan insanlar için bir dayanışma dersi çıkarabiliriz. Fakat bu, bizim ahlaki yorumumuz olur; likenlerin bize öğüt vermek amacıyla var olduğunu bilimsel olarak söyleyemeyiz.

Bu ayrımı önemsiyorum. Çünkü tabiatı anlamak, onu kendi düşüncelerimizi onaylayan bir dekor gibi kullanmamayı da gerektiriyor.

Doğada ortaklık kadar rekabet, doğum kadar ölüm, dayanıklılık kadar kırılganlık var.

Hayretimiz, yalnızca hoşumuza giden manzaraları seçerek büyümemeli.
Peki bütün bunların Allah inancıyla ilişkisi nerede?

Benim için ilişki, bilimsel açıklamanın bittiği yere aceleyle bir inanç cümlesi yerleştirmekten geçmiyor.

“Bunu henüz açıklayamıyoruz, öyleyse…” diye başlayan bir yaklaşım, inancı bilgimizin geçici boşluklarına bağlayabilir. O boşluklardan biri yarın yeni bir araştırmayla aydınlandığında ne yapacağız?

Bir yaprağın nasıl çalıştığını öğrenmek, onun varlığı üzerine düşünmeyi sona erdirmiyor.

Bilim; gözlem, deney ve sınanabilir açıklamalarla doğal süreçleri araştırıyor. Allah’a, yaratılışa ve varlığın anlamına ilişkin değerlendirmeler ise ayrıca felsefi ve teolojik düşünmeyi gerektiriyor. Bir biyoloji bulgusunu doğrudan iman ölçer gibi kullanmak da, o bulgunun bütün anlam sorularını çözdüğünü söylemek de acelecilik olur.

İnanan insan, öğrendiği mekanizmaları yaratılış anlayışı içinde değerlendirebilir. Bu, bilimsel açıklamanın yerine geçen bir açıklama değil; o bilgi karşısında aldığı düşünsel ve manevi bir konumdur.

Benim hayretim, bilmediğim şeylerle sınırlı değil.

Bildiğim bazı şeyler karşısında da uzun uzun susmak istiyorum.
Üstelik hayretin bir sorumluluğu olmalı.

Bir ağacın işleyişine hayran olup onun kök saldığı toprağı kirletiyorsak, hayranlığımızın hayatımızdaki karşılığını sorgulamalıyız.

Allah’ın yarattığına duyduğumuz saygı; suyu kullanırken, bir canlıya davranırken, tüketirken de kendini göstermeli.

Ormanı yalnızca güzel bir manzara olarak görmekle, birbirine bağlı hayatların yaşadığı bir yer olarak görmek arasında fark var. İkincisini öğrendiğinizde, kaybettiğiniz şeyin sadece ağaç sayısı olmadığını anlıyorsunuz.

Bilgi burada hayreti azaltmıyor. Hayrete dikkat ve sorumluluk ekliyor.
Başta sorduğum soruya döneyim.
Bir çocuğa gökkuşağını anlattığımızda gökyüzünden bir renk eksilmiyor.
Bir yaprağı incelediğimizde ağacın güzelliği azalmıyor. Toprağın içindeki yaşamı tanıdığımızda yeryüzü sıradanlaşmıyor.
Belki de sıradanlık, tabiatın bir özelliği değildir. Bizim ona alışmış bakışımızdır.

Tabiatı anlamak, yaratılışa duyduğum hayreti azaltmıyor. “Bir yaprak işte” deyip geçme rahatlığımı elimden alıyor.