Bu Türk devletleri aslında yüzyıllardır kendi coğrafyalarında vardı ama 1944-1991 yılları arasında Türk dili konuşan ülkelerin karşıt bloklarda bulunmaları sebebiyle, küresel güçlerden (NATO ve SSCB) bağımsız olarak doğrudan kendi aralarında siyasi, ekonomik, kültürel ilişkileri geliştirme imkânları bulamamıştır. Sonraki süreçte Türkiye, Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını ilk olarak tanıyarak, 1990’lı yılların başında yapmış olduğu anlaşmalarla bölge ülkelerinin SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) döneminden kalan sistemden kurtulmalarını, egemenliklerini güçlendirerek tarihsel kimlik ve benliklerine kavuşmalarını sağlama yönünde önemli adımlar atmıştır.
Türk devletleri önce Türk Konseyi adıyla, 1992-2010 yılları arasında yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi ile birliğin ilk adımları atılmıştır. Türk Devletleri Teşkilatının temeli, 1992 yılında Türkiye'nin başkenti Ankara'da ilki düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi ile atılmıştır. Bu zirvelerin kronolojik sıralamasına bakalım;
1. Zirve: 30 Ekim 1992-Ankara, Türkiye
2. Zirve: 18 Ekim 1994-İstanbul, Türkiye
3. Zirve: 28 Ağustos 1995-Bişkek, Kırgızistan
4. Zirve: 21 Ekim 1996-Taşkent, Özbekistan
5. Zirve: 9 Haziran 1998-Astana, Kazakistan
6. Zirve: 8 Nisan 2000-Bakü, Azerbaycan
7. Zirve: 26 Nisan 2001-İstanbul, Türkiye
8. Zirve: 17 Kasım 2006-Antalya, Türkiye
Bu zirveye kadar Türk dünyasının dil, tarih ve kültür birliği yönünden önemli mesafe alınmıştır. Artık bu kardeşliği daha güçlü hale getirmenin vakti gelmişti…
Türk dilleri konuşan ülkeler arasındaki bağın güçlendirilmesi amacıyla 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye arasında imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile farklı bir merhale geçilmiştir.
9. Zirve: 3 Ekim 2009-Nahçıvan, Azerbaycan, Bu zirvede Nahçıvan Anlaşması imzalanarak yapı kurumsal bir kimlik kazanmıştır.
10. Zirve: 15 Eylül 2010-İstanbul, Türkiye. Bu zirvede alınan kararlarla Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi, Türk devletlerinin kurumsallaşma ve entegrasyon sürecinde tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Bu zirvede "İstanbul Bildirisi" ile alınan temel kararlar şunlardır:
1. Türk Konseyi'nin (Türk Keneşi) resmen hayata geçirilmesi
Nahçıvan Anlaşması (2009) ile temelleri atılan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi-Türk Keneşi), bu zirve ile resmen ilan edilmiş ve hayata geçirilmiştir(Teşkilat günümüzde Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) adını taşımaktadır).
Konseyin kurumsal merkezinin İstanbul olmasına karar verilmiştir.
2. Kurumsal yapıların ve bağlı kuruluşların güçlendirilmesi
Aksakallar Konseyi: Konseyin sürekli danışma organı niteliğindeki Aksakallar Konseyi’nin (Yaşlılar Heyeti) kurumsal yapısı onaylanmıştır.
TÜRKSOY Fonu: Azerbaycan'ın önerisiyle Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi (TÜRKSOY) bünyesinde bir fon kurulması fikri oy birliğiyle desteklenmiş, hükümetler bu konuda çalışmak üzere yetkilendirilmiştir.
TÜRKPA: Bakü merkezli Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi'nin (TÜRKPA) yasama alanındaki faaliyetlerinin desteklenmesi kararlaştırılmıştır.
3. Sektörel ve ekonomik işbirlikleri
Türk İş Konseyi: Gelecek dönemde özel sektörün kurumsallaşması, gümrük, tahkim ve taşımacılık alanlarında entegrasyonu sağlamak amacıyla Türk Dili Konuşan Ülkeler Bölgesel İş Konseyi kurulması kararı benimsenmiştir.
Enerji ve Ulaştırma: Hazar havzası ve Orta Asya enerji kaynaklarının uluslararası pazarlara güvenli bir şekilde taşınması için ulaştırma koridorlarının (Hazar geçişli hatlar) ve lojistik altyapıların geliştirilmesi kararlaştırılmıştır. Zirve marjında Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan arasında üçlü enerji görüşmeleri yapılmıştır.
4. Kültürel ve sosyal kararlar
Türk Dünyası Günü: Nahçıvan Anlaşması'nın imza tarihi olan 3 Ekim gününün, her yıl "Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Günü" olarak kutlanması karara bağlanmıştır.
Eğitim ve Tarih: Türk dünyasında ortak bir kimlik ve bilinç oluşturulması amacıyla ortak tarih, edebiyat ve coğrafya müfredatlarının hazırlanması ve Türk Akademisi'nin çalışmalarının hızlandırılması kararlaştırılmıştır.
Bu süreçten sonra yapı; 2011-2021 yılları arasında: Türk Keneşi (Türk Konseyi) Zirveleri adıyla devam etmiş, 2021 yılından itibaren ise: Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) adı altında toplanmaya başlamıştır.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye'nin tam üye olduğu, Macaristan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkmenistan'ın gözlemci statüsünde yer aldığı, Türk devletlerinden oluşan bir uluslararası kuruluş kimliğine bürünmüştür. TDT genel amacı, Türk dilleri konuşan devletler arasında kapsamlı iş birliğini teşvik etmek olan bir hükûmetler arası kuruluştur.
Teşkilatın Genel Sekreterliği, İstanbul'da; ilişkili kurumları olan diğer Türk dünyası iş birliği kurumları olan Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı, Ankara'da; Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı, Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de; Türk Akademisi ise Kazakistan'ın başkenti Astana'da bulunmaktadır.
Nahçıvan Anlaşması, teşkilatın temel amaç ve görevlerini şu şekilde ortaya koymaktadır:
Taraflar arasında karşılıklı güven ve dostluğun güçlendirilmesi, Dış politika konularında ortak tavırlar geliştirmek, Uluslararası terörizm, ayrılıkçılık, aşırıcılık ve sınır ötesi suçlarla mücadele için eylemleri koordine etmek, Tüm ortak çıkar alanlarında etkili bölgesel ve ikili iş birliğini teşvik etmek, Ticaret ve yatırım için uygun koşullar yaratmak, Kapsamlı ve dengeli ekonomik büyümeyi, sosyal ve kültürel kalkınmayı hedeflemek, Bilim, teknoloji, eğitim, sağlık, kültür, spor ve turizm alanlarında etkileşimi genişletmek, Kitle iletişim araçlarının ve diğer iletişim araçlarının etkileşimini teşvik etmek, Üye devletler arasında iş birliği ve entegrasyonu güçlendirmek, İlgili yasal bilgilerin alışverişini teşvik etmek ve yasal iş birliğini geliştirmektir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Yapı ve işleyiş
Türk Devletleri Teşkilatının ana organları şunlardır; Devlet Başkanları Konseyi, Dışişleri Bakanları Konseyi, Kıdemli Memurlar Komitesi, Aksakallar Konseyi, Genel Sekreterlik,
Türk Devletleri Teşkilatının ana karar alma ve yönetim organı, üye ülkelerin görevdeki cumhurbaşkanlarından oluşan Devlet Başkanları Konseyidir. Başkanlık yıllık olarak değişir. Türk Devletleri Teşkilatının tüm faaliyetleri, Nahçıvan Anlaşması'na uygun olarak İstanbul'da bulunan Genel Sekreterlik tarafından koordine edilmekte ve izlenmektedir. Cumhurbaşkanları daha önceden belirlenmiş bir Türk şehrinde yılda bir kez toplanır. Üst düzey yetkililer, aksakallar, diğer bakanlar ve hükûmet yetkilileri düzenli olarak bir araya gelmektedir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları Konseyi
Devlet Başkanları Konseyi (DBK), tarafların devlet başkanlarının aşağıda belirtilen çerçevelerde bir araya geldikleri düzenli toplantılarla faaliyetlerini sürdürür, Güncel uluslararası sorunların çözümüne ilişkin olarak taraflar arasındaki etkileşimin değerlendirilmesi, Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında öncelikli iş birliği alanlarının belirlenmesi, Türk Devletleri Teşkilatının faaliyetlerinin değerlendirilmesi.
Bir sonraki DBK toplantısının yeri, kural olarak tarafların İngilizce adlarının alfabetik sırasına göre belirlenir. Olağanüstü DBK toplantısının yeri taraflar arasında sağlanacak mutabakat uyarınca tespit edilir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Aksakallar Konseyi
Aksakallar Konseyi Heyeti, Türk halklarının en köklü töresi “ata”ya ve “akil” kişiye müracaat ve istişare müessesesinin Teşkilat kapsamında tesis edilmiş karşılığı olan Aksakallar Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatının daimî istişare organıdır.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Bağlı kurum ve kuruluşlar
Ankara'daki TÜRKSOY genel merkezi
Türk Devletleri Teşkilatı, aşağıdakiler gibi diğer tüm iş birliği mekanizmaları için bir şemsiye teşkilat işlevi görür:
Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY), Ankara
Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA), Bakü
Türk Kültür ve Mirası Vakfı, Bakü
Ortak Türk Ticaret ve Sanayi Odası, İstanbul
Türk İş Konseyi
Göçebe Uygarlık Merkezi, Bişkek
Türk Yatırım Fonu, İstanbul
Türk Devletleri Coğrafya Teşkilatı
Uluslararası iş birlikleri
Türk Devletleri Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nda gözlemcidir. Teşkilat ayrıca Birleşmiş Milletler ve İslam İşbirliği Teşkilatı'nda gözlemci statüsü için başvuruda bulunmuştur. Ayrıca Türk Devletleri Teşkilatı, Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı ve Asya'da İş Birliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı ile yakın iş birliği ilişkilerini sürdürmektedir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Kuruluş anlaşması, Türk devletleri arasında kapsamlı işbirliğini örgütün temel amacı ve varlık nedeni olarak belirlediğinden teşkilat çeşitli projeler üzerinde çalışmaktadır. Projeler; ekonomi, kültür, eğitim, ulaşım, gümrük ve diaspora olmak üzere altı işbirliği süreci altında gruplandırılmıştır.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) 13. Zirve Toplantısı, 29-30 Ekim 2026 tarihlerinde Türkiye'nin ev sahipliğinde başkent Ankara'da gerçekleştirilecektir.
Zirve kapsamında öne çıkan bazı detaylar: TDT Dışişleri Bakanları Konseyi (DBK) 13. Toplantısı: 29 Ekim 2026 tarihinde Ankara'da yapılacak. Türk Dünyası Diyalog Forumu: 30-31 Ekim 2026 tarihlerinde Ankara'da düzenlenecek.
TDT 13. Zirve toplantısında Dönem Başkanlığı bayrağı Azerbaycan'dan Türkiye'ye devredilecektir.
Türk dünyasının ortak alfabe, bayrak, ortak başkent gibi çok önemli konularda büyük adımlar atmıştır. Türk halkların gelecekte beklentisi kardeş ülkeler arasında başta ulaşım imkanlarının artırılması (Karayolu, demiryolu vb.) vizelerin süresiz kaldırılması, ticari ve eğitim ilişkilerin daha da artırılmasıdır.
Gelecekte Türk devletleri teşkilatına Türkmenistan, K.Kıbrıs, Gagavuz yeri, Kırımın’da üye olduğunu görmeyi umuyoruz. Aynı zamanda ekonomik, enerji ve askeri alanlarda müthiş bir sinerji ile NATO, AB gibi daha güçlü ülkeler birliğine ulaşmayı umuyoruz. Çünkü bu üç alanda en güçlü olan ülkeye kimse bulaşmak istemez. İlerde TDT İsrail, İngiltere, Fransa, ABD, Rusya ve Çin gibi emperyal ülkelerin kıskacına da girmez.
