Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde kullanılan kırtmaç kelimesi, kökü yenilen bir bitkiyi ifade ediyor. Yöresel konuşma dilinde yer alan bu sözcük, akademik ağız araştırmalarında kayıt altına alındı. Kelimenin geçtiği anlatımda bitkinin akşam yemeği için temizlenmesinden, yağ ve soğanla birlikte hazırlanmasından söz ediliyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Dr. Öğr. Üyesi Esra Kirik'in 2025 yılında yayımlanan Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar adlı çalışmasında kırtmaç sözcüğüne yer verildi.
Araştırmada kelime, kökü yenilen bir bitki olarak tanımlanıyor.
KIRTMAÇ KÖKÜ YENİLEN BİR BİTKİYİ İFADE EDİYOR
Türkoğlu ağzında kullanılan kırtmaç, geleneksel beslenmeyle bağlantılı bitki adlarından biri.
Akademik çalışmada sözcüğün karşılığı açık biçimde belirtiliyor. Ancak bitkinin gövde ve yapraklarının tüketilip tüketilmediği konusunda bilgi verilmiyor.
Kelimenin geçtiği konuşma örneğinde bitkinin temizlenerek yemek hazırlığında kullanıldığı anlaşılıyor.
Bu kayıt, kırtmaç adlandırmasının yalnızca bitkiyi tanımlamak için değil, günlük mutfak hayatında da kullanıldığını gösteriyor.
Araştırmada sözcüğün Türkoğlu ağzında bulunduğu belirtilirken hangi mahallelerde ne sıklıkta kullanıldığına ilişkin ayrı bir veri sunulmuyor.
YÖRESEL ANLATIMDA YAĞ VE SOĞAN AYRINTISI
Esra Kirik'in çalışmasında kırtmaç kelimesinin geçtiği örnekte, akşam yemeği hazırlığından söz ediliyor.
Konuşma sırasında bitkinin temizlenmesi ile yağ ve soğan kullanımı birlikte anılıyor.
Bu ayrıntı, sözcüğün yöresel yemek kültürüyle bağlantısını ortaya koyuyor.
Ancak sözlükte kırtmaç yemeğinin hazırlanmasına ilişkin eksiksiz bir tarif bulunmuyor.
Bitkinin hangi mevsimde toplandığı, nasıl ayıklandığı ve pişirme işleminin ne kadar sürdüğü açıklanmıyor.
Bu nedenle akademik kayıttaki ifadeden hareketle kesin malzeme ölçüleri veya ayrıntılı tarif oluşturmak mümkün değil.
KAHRAMANMARAŞ'TA YABANİ BİTKİLER ARAŞTIRILDI
Kahramanmaraş'ta geleneksel olarak değerlendirilen bitkiler, farklı bilimsel araştırmalara da konu oldu.
Yusuf Ziya Kocabaş ve Osman Gedik tarafından hazırlanan, 2016 yılında yayımlanan Kahramanmaraş İl Merkezi Semt Pazarlarında Satılan Bitkiler Hakkında Etnobotanik Araştırmalar adlı çalışmada, kentteki semt pazarlarında bulunan bitkiler incelendi.
2014-2015 yıllarında gerçekleştirilen araştırmada, semt pazarlarında satılan 62 bitki taksonunun etnobotanik özellikleri belirlendi.
Araştırmacılar bitkilerin yerel isimlerini, kullanılan bölümlerini ve kullanım amaçlarını değerlendirdi.
Bu çalışma, Kahramanmaraş'ta bitkilerin yerel isimlerinin ve kullanım biçimlerinin bilimsel olarak araştırıldığını gösteriyor.
Ancak kırtmaç adıyla kaydedilen bitkinin söz konusu 62 taksondan hangisine karşılık geldiği doğrulanmış değil.
BİTKİNİN BİLİMSEL ADI HENÜZ BELİRLENMEDİ
Kırtmaç hakkında dikkat edilmesi gereken temel noktalardan biri, bitkinin bilimsel kimliği.
Esra Kirik'in araştırmasında kelimenin yöresel anlamı açıklansa da Latince bitki adına yer verilmiyor.
Bu nedenle kırtmaç sözcüğünü belirli bir botanik türle eşleştirmek için yeterli bilgi bulunmuyor.
Bitkinin tanımlanması, farklı yörelerde kullanılan benzer isimlerin karşılaştırılmasını ve botanik uzmanlarınca incelenmesini gerektiriyor.
Yalnızca yöresel isme dayanılarak doğadan bitki toplanması ve tüketilmesi güvenli kabul edilemez.
Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinden derlenen kırtmaç kelimesi, geleneksel yemek kültürüyle bağlantılı bitki adlarının araştırılması açısından önemli bir söz varlığı örneği oluşturuyor.
Muhabir: Sefa Başer
