Kahramanmaraş ağzında çihar, kenarlarına deri geçirilen, ortası kumaş veya ebru ile kaplanan kitap cildi anlamına geliyor.
Kahramanmaraş'ın yöresel eşya adları arasında bulunan çihar, kitapların aşınmasını önlemek için hazırlanan özel bir cilt türünü ifade ediyor. Akademik araştırmada yer alan tanıma göre bu ciltte kitabın kenarlarına deri geçiriliyor, orta bölüm ise kumaş veya ebru ile kaplanıyor.
Burak Telli ve Büşranur Aslan'ın 2023 yılında yayımlanan Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-2 başlıklı çalışmasının 75. sayfasında çihar kelimesi, eşya adlarıyla ilgili bölümde bulunuyor.
Araştırmada kelimenin anlamı yalnızca kitap kapağı olarak verilmemiş. Deri, kumaş ve ebru gibi malzemeler de tanımın içerisinde belirtilmiş.
Bu ayrıntı, çihar sözcüğünün kitapların korunmasıyla bağlantılı belirli bir cilt yapısını anlattığını gösteriyor.
ÇİHAR KİTABIN KENARLARINI KORUYAN CİLT TÜRÜ
Akademik sözlükte çihar, kitabın kenarlarına deri geçirilen, orta bölümü kumaş veya ebruyla kaplanan cilt olarak tanımlanıyor.
Bu yapıda farklı malzemeler birlikte kullanılabiliyor.
Deri bölümler ve orta kaplama alanı, kelimenin açıklamasında özellikle belirtiliyor.
Bununla birlikte araştırmada cildin hangi ölçülerde hazırlandığı veya yalnızca belirli tür kitaplarda kullanıldığına ilişkin ayrıntı bulunmuyor.
Ayrıca çihar sözcüğünün Kahramanmaraş'taki bütün ciltçiler tarafından kullanıldığına dair güncel bir saha verisi sunulmuyor.
GELENEKSEL CİLT SANATI KİTAPLARIN KORUNMASINI SAĞLIYOR
Türk Tarih Kurumunun yayımladığı Erdem dergisinde 2025 yılında yer alan bir araştırmada, geleneksel cilt sanatının kitap yapraklarını koruma işlevi açıklanıyor.
Şener Küçüktepe'nin çalışmasında ciltlerin tarih içerisinde farklı malzemelerle hazırlandığı, zamanla koruyucu işlevin yanında süsleme özelliklerinin de geliştiği belirtiliyor.
Araştırmada kitap cildinin ön kapak, arka kapak, sırt ve farklı tamamlayıcı bölümlerden oluştuğu anlatılıyor.
Bu bilgiler, çihar kelimesinin ilişkili olduğu ciltçilik alanını anlamaya yardımcı oluyor.
Ancak Erdem dergisindeki çalışma doğrudan Kahramanmaraş'taki çihar örneklerini incelemiyor. Yerel kelimenin anlamı Telli ve Aslan'ın araştırmasına dayanıyor.
DERİ VE EBRU CİLT YAPIMINDA YER ALIYOR
Çihar kelimesinin akademik tanımında deri, kumaş ve ebru malzemelerinin birlikte anılması dikkat çekiyor.
Ciltçilikte deri, kitapların farklı bölümlerinin kaplanması amacıyla kullanılabiliyor.
Ebru ise geleneksel kitap sanatları arasında bulunuyor. Ebru kâğıtları kitap kapaklarında ve iç kaplama alanlarında değerlendirilebiliyor.
Ancak bu genel bilgiler, çihar adı verilen bütün ciltlerin mutlaka el yapımı olduğu veya aynı desenlerle süslendiği anlamına gelmiyor.
Kelimenin akademik kaydı, kullanılan malzemeleri belirtiyor; üretim aşamalarını ve motif çeşitlerini eksiksiz biçimde açıklamıyor.
YEREL EŞYA ADLARI YAZILI KAYNAKLARA AKTARILIYOR
Kahramanmaraş'ın söz varlığında günlük kullanım eşyaları, meslek araçları ve geleneksel zanaat ürünleriyle ilgili farklı isimler bulunuyor.
Çihar, kitapların korunmasına yönelik özel bir cilt yapısını ifade etmesi bakımından bu kelimeler arasında yer alıyor.
Ancak sözcüğün geçmişte hangi kurumlarda veya atölyelerde kullanıldığı, kimler tarafından üretildiği ve bugün ne ölçüde bilindiği konusunda doğrulanmış bilgi bulunmuyor.
Çihar kelimesi, Kahramanmaraş'ın yerel eşya adlarıyla geleneksel kitap sanatları arasındaki bağlantıyı belgeleyen akademik bir kayıt oluşturuyor.
AKADEMİK KAYNAK: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3582673
CİLT SANATI ARAŞTIRMASI: https://erdem.gov.tr/tam-metin/1125/tur
Muhabir: Sefa Başer
