Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde yayla yaşamıyla bağlantılı yöresel kelimeler arasında gırk barnak da bulunuyor. Akademik bir ağız araştırmasında kayıt altına alınan kelime, geçmişte yaylalarda hayma yapımında kullanılan, güneşe ve yağmura dayanıklı bir bitkiyi ifade ediyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Dr. Öğr. Üyesi Esra Kirik'in 2025 tarihli araştırmasında yer alan sözcük, Türkoğlu'nun Büyükimalı Mahallesi'nden derlenen bir konuşma örneğiyle açıklanıyor.
Yöresel telaffuzu araştırmada özel işaretlerle gösterilen gırk barnak, geleneksel barınak yapımında kullanılan bitkilerin yerel adlandırılmasına örnek oluşturuyor.
GIRK BARNAK YAYLA HAYMALARINDA KULLANILIYORDU
Esra Kirik'in Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar başlıklı çalışmasında gırk barnak, geçmişte yaylalarda hayma kurmak amacıyla kullanılan bir bitki olarak açıklanıyor.
Araştırmada bitkinin güneşe ve yağmura dayanıklı olmasına özellikle dikkat çekiliyor.
Büyükimalı Mahallesi'nden derlenen konuşma örneğinde, bitkinin dalların üzerine döşenmesinden söz ediliyor.
Bu anlatım, gırk barnak adı verilen bitkinin haymanın üst bölümünün hazırlanmasında kullanıldığını gösteriyor.
Ancak araştırmada bitkinin bilimsel adı veya hangi botanik familyaya ait olduğu belirtilmiyor.
Bu nedenle gırk barnak kelimesini belirli bir bitki türüyle kesin biçimde eşleştirmek için ayrıca botanik araştırmasına ihtiyaç bulunuyor.
KAHRAMANMARAŞ'TA HAYMA GELENEĞİ
Kahramanmaraş'ın geleneksel kırsal yaşamında hayma, tarım alanlarında ve açık arazilerde kullanılan geçici barınaklarla ilişkilendiriliyor.
13 Mayıs 2025 tarihinde Kahramanmaraş Manşet Gazetesi'nde yayımlanan bir haberde, kentte tarım arazilerinde kurulan haymaların dinlenme ve gözetleme amacıyla kullanıldığı anlatılıyor.
Haberde haymaların çoğunlukla çevresi açık, gölgelik sağlayan yapılar olduğu belirtiliyor.
Türkoğlu ağız araştırmasında geçen gırk barnak ise haymaların yapımında kullanılmış özel bir bitkinin adını ortaya koyuyor.
Bununla birlikte tarım arazilerindeki her haymanın aynı malzemelerle yapıldığını söylemek mümkün değil.
Yaylalarda kullanılan geleneksel haymaların yapısı, bulundukları yerin koşullarına ve kullanılan malzemelere göre değişebiliyor.
BÜYÜKİMALI MAHALLESİ'NDE KAYIT ALTINA ALINDI
Gırk barnak kelimesinin kullanım örneği, Türkoğlu ilçesinin Büyükimalı Mahallesi'ne dayanıyor.
2025 yılında yayımlanan araştırmada Türkoğlu'nun 36 mahallesinden elde edilen konuşma kayıtları incelendi.
Çalışmada Derleme Sözlüğü'nde bulunmayan veya mevcut sözlüklerde farklı anlam ve söyleyişlerle karşılaşılan kelimelere yer verildi.
Gırk barnak da yerel söz varlığı içerisinde bir bitki adı olarak kayıt altına alındı.
Bu kayıt, bitkinin başka mahallelerde kullanılmadığı anlamına gelmiyor. Ancak mevcut araştırma üzerinden kelimenin bütün Kahramanmaraş'ta yaygın olduğunu söylemek de mümkün değil.
GELENEKSEL YAPI MALZEMELERİNİN ADLARI KORUNUYOR
Geleneksel barınaklarda kullanılan malzemeler, bölgenin doğal çevresi ve üretim biçimleri hakkında bilgiler sunuyor.
Kahramanmaraş'ın kırsal yerleşimlerinde kullanılan araçların, bitkilerin ve yapı malzemelerinin yöresel isimleri, ağız araştırmalarında ayrıca inceleniyor.
Gırk barnak sözcüğü de bu kapsamda değerlendirilebilecek kelimelerden biri.
Kelimenin akademik kaynaklarda anlamıyla birlikte bulunması, yerel bitki adlarının sonraki araştırmalarda incelenebilmesine imkân sağlıyor.
Türkoğlu'nun Büyükimalı Mahallesi'nden kaydedilen bu adlandırma, Kahramanmaraş'ın geleneksel yayla yaşamına ilişkin dilsel bir belge niteliği taşıyor.
KAYNAKLAR: Esra Kirik, Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar, 2025, s. 27. Kahramanmaraş Manşet Gazetesi, Maraşlıların Vazgeçilmezi Olan Hayma'nın Mevsimi Geldi, 13 Mayıs 2025.
Muhabir: Sefa Başer
