Kahramanmaraş'ın Elbistan ve Ekinözü ilçelerindeki yerel konuşma özelliklerini inceleyen akademik araştırmalarda, geçmişte kullanılan yakacak malzemeleriyle bağlantılı çilpi kelimesi dikkat çekiyor. Küçük ağaç dalları ve çalıları ifade eden sözcük, özellikle soba tutuşturmak için kullanılan malzemelerle ilişkilendiriliyor.
Enes Asıl tarafından hazırlanan ve 2021 yılında yayımlanan Elbistan/Alembey ve Ekinözü/Alişar Köyleri Ağızlarından Derleme Sözlüğüne Katkılar adlı çalışmada çilpi kelimesine yer verildi.
Araştırmada sözcük, genellikle kış aylarında yakacak olarak kullanılan küçük ağaç dalları ve çalılar anlamında açıklanıyor.
Kelimenin bulunduğu örnek cümlede sobanın tutuşturulması için çilpi istenmesi, sözcüğün günlük hayattaki kullanımını gösteriyor.
ÇİLPİ KÜÇÜK AĞAÇ DALLARINI İFADE EDİYOR
Elbistan ve Ekinözü ağızlarını inceleyen araştırmada çilpi sözcüğü, yakacak amacıyla kullanılan küçük ağaç dallarını tanımlıyor.
Bu anlamıyla kelime, kalın odun parçalarından farklı olarak ateşin yakılmasında kullanılabilecek küçük bitkisel malzemeleri ifade ediyor.
Araştırmada verilen örnekte sobanın tutuşturulması için çilpi kullanılması anlatılıyor.
Sözcüğün anlamı, yalnızca bir bitki türünü değil, yakacak olarak değerlendirilen küçük dal ve çalı parçalarını kapsıyor.
Bu nedenle çilpiyi belirli bir ağaç türünün adı olarak değerlendirmek doğru değil.
MARAŞ SÖZ VARLIĞINDA DA KAYITLI
Çilpi kelimesi, Kahramanmaraş'ın yerel söz varlığını içeren başka kaynaklarda da bulunuyor.
Maraş Edebiyat tarafından yayımlanan Maraş Söz Varlığı arşivinin Ç harfi bölümünde sözcüğün farklı anlamları açıklanıyor.
Sözlükte çilpi, ateşi tutuşturmaya yarayan küçük çalı parçası anlamıyla yer alıyor.
Aynı maddede kelimenin farklı bir kullanımına da değiniliyor. Bu kullanım, yapı işlerinde düzgünlük kontrolüyle bağlantılı ip ve ölçüm araçlarıyla ilişkilendiriliyor.
Ancak Elbistan ve Ekinözü'nden derlenen örnek, sözcüğün yakacak anlamını destekliyor.
Bu iki kaynağın birlikte değerlendirilmesi, kelimenin yerel dilde birden fazla anlamla karşılaşılabilen sözcükler arasında bulunduğunu gösteriyor.
GELENEKSEL ISINMA KÜLTÜRÜNÜN BİR PARÇASI
Kahramanmaraş'ın kırsal yaşamında kullanılan yakacak malzemeleri, günlük hayatın önemli ihtiyaçları arasında yer alıyordu.
Çilpi kelimesi de bu malzemelerin yerel konuşma dilindeki adlandırmalarından birini oluşturuyor.
Küçük dalların ateş yakmak amacıyla kullanılması, kelimenin yalnızca bir nesne adı olmadığını, belirli bir işleve karşılık geldiğini de gösteriyor.
Ancak akademik çalışmadaki kısa tanımdan hareketle geçmişteki bütün ısınma alışkanlıklarını veya belirli bir dönemde kullanılan soba türlerini kesin olarak belirlemek mümkün değil.
Araştırmanın sunduğu temel bilgi, çilpi sözcüğünün yakacak malzemesi anlamında kullanılması.
ELBİSTAN VE EKİNÖZÜ AĞIZLARINDA 38 SÖZ İNCELENDİ
Enes Asıl'ın 29 Eylül 2021 tarihinde yayımlanan araştırmasında Elbistan'ın Alembey ve Ekinözü'nün Alişar yerleşimlerinden derlenen kelimeler değerlendirildi.
Çalışmada toplam 38 söz ve ifade ele alındı.
Bunların 23'ü araştırmacının karşılaştırdığı Derleme Sözlüğü'nde bulunmayan ifadeler arasında gösterildi.
Diğer 15 ifade ise Derleme Sözlüğü'nde bulunmasına rağmen araştırma yapılan yerleşimlerle ilişkilendirilmemiş sözcüklerden oluştu.
Çilpi, bu çalışmada yer alan kelimeler arasında bulunuyor.
Araştırma, kelimenin Alembey ve Alişar derlemeleri kapsamında bulunduğunu gösteriyor. Ancak sözcüğün hangi yerleşimde ne sıklıkta kullanıldığı konusunda ayrı bir veri sunmuyor.
Kahramanmaraş'ın yerel dilinde bulunan çilpi, geleneksel yakacak malzemelerinin adlandırılmasına ilişkin belgelenmiş örneklerden biri olarak dikkat çekiyor.
KAYNAKLAR: Enes Asıl, Elbistan/Alembey ve Ekinözü/Alişar Köyleri Ağızlarından Derleme Sözlüğüne Katkılar, Asya Studies, 2021, s. 159. Maraş Edebiyat, Maraş Söz Varlığı, Ç harfi bölümü.
Muhabir: Sefa Başer
