Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde yapılan akademik bir araştırma, yöresel beslenme kültürüne ilişkin dikkat çekici bir kelimeyi kayıt altına aldı. Ağız südü olarak adlandırılan yiyecek, yeni doğum yapan inek veya keçiden elde edilen ilk sütü ifade ediyor. Önsenhopuru Mahallesi'nden derlenen anlatımda bu sütün pişirildiği ve pekmezle birlikte tüketildiği belirtiliyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Dr. Öğr. Üyesi Esra Kirik'in 2025 yılında yayımlanan Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar başlıklı çalışmasında yer alan ağız südü, bölgenin hayvancılık faaliyetleri ile geleneksel beslenme alışkanlıkları arasındaki ilişkiyi ortaya koyuyor.
Kelimenin kaydedildiği konuşmada, yeni doğum yapan hayvandan elde edilen ilk sütün pişirildikten sonra yoğurdu andıran bir kıvam aldığı anlatılıyor.
AĞIZ SÜDÜ YENİ DOĞUM YAPAN HAYVANDAN ELDE EDİLİYOR
Akademik araştırmada ağız südü, yeni doğum yapan inek veya keçinin ilk sütü olarak tanımlanıyor.
Bu süt, normal süt üretiminin başlangıcındaki özel bir döneme karşılık geliyor. Hayvancılık terminolojisinde kolostrum adıyla bilinen ağız sütü, özellikle yeni doğan yavruların beslenmesi açısından önem taşıyor.
Türkoğlu ağzındaki kullanım ise kelimenin yalnızca hayvancılık terimi olarak değerlendirilmediğini gösteriyor.
Önsenhopuru Mahallesi'nden kaydedilen konuşmada, bu sütün pişirilmesinin ardından kıvamının değiştiği belirtiliyor.
Sözcüğün halk arasında süt anlamıyla kullanılmasının yanında belirli bir hazırlama ve tüketme biçimiyle ilişkilendirilmesi, araştırmanın dikkat çekici ayrıntılarından birini oluşturuyor.
ÖNSENHOPURU MAHALLESİ'NDE PEKMEZLE TÜKETİLDİĞİ ANLATILIYOR
Esra Kirik'in araştırmasındaki tanık anlatım, ağız südünün pekmezle birlikte tüketildiğini ortaya koyuyor.
Kaynak kişi, yeni doğum yapan ineğin ilk sütünün pişirildiğinde koyulaştığını, yoğurda benzeyen bir görünüm aldığını ve pekmez katılarak yenildiğini anlatıyor.
Bu kayıt, Kahramanmaraş'ın geleneksel beslenme kültüründe hayvansal ürünlerin farklı biçimlerde değerlendirildiğine ilişkin somut bir örnek sunuyor.
Ancak araştırmada ağız südünün hazırlanmasına yönelik ayrıntılı bir yemek tarifi bulunmuyor.
Pişirme süresi, kullanılacak miktarlar ve ürünün saklanma koşulları belirtilmediğinden bu anlatımı eksiksiz bir mutfak tarifi olarak değerlendirmek doğru değil.
Ayrıca söz konusu tüketim biçiminin Kahramanmaraş'ın bütün mahallelerinde uygulandığına ilişkin bir veri de bulunmuyor.
AĞIZ SÜTÜ HAYVANCILIKTA ÖNEMLİ BİR YERE SAHİP
Tarım ve Orman Bakanlığının hayvan yetiştiriciliğine ilişkin yayınlarında kolostrumun, yani ağız sütünün, yeni doğan buzağıların beslenmesindeki önemine dikkat çekiliyor.
Bakanlığın yetiştiricilik materyallerinde, doğumun ardından yavrunun uygun zamanda ve yeterli miktarda ağız sütü almasının sağlıklı gelişim açısından önemli olduğu belirtiliyor.
Bu bilgiler, ağız sütünün hayvancılıktaki işlevi ile yöresel tüketim anlatımının birbirinden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Türkoğlu'ndan derlenen kültürel kayıt, yerel beslenme alışkanlığına ilişkin bir anlatım sunuyor. Veterinerlik kaynakları ise yeni doğan hayvanların beslenmesine yönelik bilimsel bilgiler içeriyor.
MARAŞ'IN YEREL BESLENME KÜLTÜRÜ KAYIT ALTINDA
Esra Kirik'in 29 Ekim 2025 tarihinde yayımlanan araştırmasında Türkoğlu ilçesine bağlı 36 mahalleden elde edilen 53 ses kaydı incelendi.
Çalışma kapsamında günlük yaşamda kullanılan yöresel kelimeler, anlamları ve konuşma örnekleriyle birlikte değerlendirildi.
Ağız südü de yiyecek ve hayvancılıkla bağlantılı kelimeler arasında yer aldı.
Önsenhopuru Mahallesi'nden aktarılan anlatım, yerel dil araştırmalarının yalnızca kelimelerin karşılıklarını değil, geçmişten aktarılan beslenme alışkanlıklarını da belgeleyebildiğini gösteriyor.
Kahramanmaraş'ın kırsal yaşamına ilişkin bu tür kayıtlar, yöresel mutfak kültürünün araştırılmasında kullanılabilecek bilgiler sunuyor.
KAYNAKLAR: Esra Kirik, Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2025, s. 26. Tarım ve Orman Bakanlığı, Büyükbaş Hayvan Yetiştiriciliği ve Buzağı Besleme Programı.
Muhabir: Sefa Başer
