Kahramanmaraş'ın geleneksel meslek adları arasında bulunan zahireci, halkın buğday, dövme ve bulgur ihtiyacını karşılayan kişiyi ifade ediyor. Kentin söz varlığı üzerine hazırlanan akademik araştırmada bu meslek adı, tahıl ürünleriyle bağlantılı uğraşlar arasında yer alıyor.
Burak Telli ve Büşranur Aslan'ın 2023 yılında yayımlanan Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-1 adlı çalışmasının 584. sayfasında zahireci kelimesinin tanımı bulunuyor.
Sözcüğün karşılığı, doğrudan halkın buğday, dövme ve bulgur ihtiyacını karşılayan kişi olarak veriliyor.
Kahramanmaraş'ın yemek kültürüne ilişkin resmî kaynaklarda ise buğday ve dövmenin geleneksel ürünlerin hazırlanmasındaki yeri açıklanıyor.
ZAHİRECİ BUĞDAY VE BULGURLA İLGİLİ BİR MESLEK ADI
Akademik araştırmada zahirecinin görevi üç temel ürün üzerinden anlatılıyor: buğday, dövme ve bulgur.
Bu ürünler, tahılın farklı kullanım ve işlenme biçimleriyle bağlantılı.
Ancak kaynakta zahirecinin yalnızca satış yapan kişi mi olduğu, yoksa ürünlerin hazırlanması ve işlenmesinde de görev alıp almadığı ayrıntılı biçimde açıklanmıyor.
Bu nedenle geleneksel zahirecilik faaliyetlerinin bütün aşamalarını sözlükteki kısa tanımdan çıkarmak mümkün değil.
Sözcüğün doğrulanan karşılığı, halkın söz konusu tahıl ürünlerine yönelik ihtiyacını karşılayan kişi.
MARAŞ TARHANASININ TEMELİNDE DÖVME BULUNUYOR
Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'ndaki Maraş Tarhanası tanıtımında, ürünün ana malzemeleri arasında buğday yarması yani dövme ve yoğurt gösteriliyor.
Resmî açıklamada dövmenin önce pişirildiği, ardından yoğurt ve isteğe bağlı baharatlarla birleştirildiği anlatılıyor.
Hazırlanan karışımın geleneksel olarak çığ adı verilen sergilere yayılarak kurutulduğu belirtiliyor.
Bu kayıtlar, zahireci kelimesinin tanımında geçen dövmenin Kahramanmaraş'ın geleneksel mutfağında kullanılan temel malzemelerden biri olduğunu gösteriyor.
Ancak söz konusu tarif, bütün tarhana üreticilerinin malzemeyi mutlaka zahireciden aldığı anlamına gelmiyor.
DÖVME VE BULGUR FARKLI ÜRÜNLER OLARAK ANILIYOR
Zahireci tanımında buğday, dövme ve bulgurun ayrı ayrı belirtilmesi dikkat çekiyor.
Bu durum, geleneksel meslek söz varlığında ürünlerin farklı isimlerle tanımlandığını ortaya koyuyor.
Dövme ve bulgur, buğdayın işlenmesiyle bağlantılı olsa da aynı ad altında değerlendirilmemeli.
Resmî Maraş Tarhanası kaynağı da üründe kullanılan buğdayı özellikle dövme veya yarma adıyla açıklıyor.
Bununla birlikte akademik çalışmada zahirecilerin hangi tahıl işleme araçlarını kullandığı ya da ürünleri nasıl muhafaza ettiği konusunda ayrıntı bulunmuyor.
GELENEKSEL TAHIL MESLEKLERİ DİLDE BELGELENİYOR
Kahramanmaraş'ın ağız araştırmalarında tarım, yiyecek üretimi ve ticaretle bağlantılı çeşitli kelimeler kayıt altına alınmış durumda.
Zahireci de bu meslek adlarından biri.
Ancak araştırmada kentte günümüzde kaç zahireci bulunduğu veya mesleğin geçmişte hangi mahallelerde yoğunlaştığına ilişkin güncel bir veri yer almıyor.
Bu nedenle kelimenin sözlükte belgelenmesini, mesleğin bugün aynı biçimde ve aynı yaygınlıkta sürdürüldüğünün kanıtı olarak değerlendirmek doğru değil.
Zahireci sözcüğü, Kahramanmaraş'ın tahılla bağlantılı geleneksel meslek terminolojisini incelemek açısından kaynaklara geçmiş bir örnek oluşturuyor.
Araştırma kaynakları: Telli ve Aslan, 2023, s. 584 · Kültür Portalı, Maraş Tarhanası. Fotoğrafın kendi dosya sayfasında CC BY-SA 4.0 lisansı doğrulandı.
Muhabir: Sefa Başer
