Kahramanmaraş'ın geleneksel araç ve gereç adlarına ilişkin söz varlığında bulunan çıkrık, pamuk veya yünden iplik bükmek ve hazırlanmış iplikleri sarmak için kullanılan düzenek olarak tanımlanıyor.
Burak Telli ve Büşranur Aslan tarafından hazırlanan, 2023 yılında yayımlanan Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-1 adlı araştırmanın 587. sayfasında çıkrık kelimesinin ayrıntılı karşılığı bulunuyor.
Akademik çalışmada çıkrığın el veya ayakla çevrilebildiği, döndükçe bir iğin hareket etmesini sağladığı anlatılıyor.
Bu tanım, kelimenin yalnızca bir eşyanın adını değil, iplik hazırlama sürecinde kullanılan geleneksel bir mekanizmayı ifade ettiğini gösteriyor.
ÇIKRIK İPLİK BÜKME VE SARMA İŞİNDE KULLANILIYOR
Araştırmaya göre çıkrık, pamuktan veya yünden iplik hazırlamak amacıyla kullanılan araçlardan biri.
Sözlükte ipliği bükme ve daha önce bükülmüş ipliği sarma işlevleri birlikte belirtiliyor.
Çıkrığın döndürülmesiyle hareketin iğe aktarılması, düzeneğin temel çalışma prensibi olarak açıklanıyor.
Ancak bütün çıkrıkların aynı büyüklükte veya aynı malzemeden yapıldığına ilişkin bir bilgi bulunmuyor.
Ayrıca çalışmada Kahramanmaraş'ta kullanılan belirli bir çıkrık modelinin ölçüleri veya üreticisi tanıtılmıyor.
MARAŞ'IN ABACILIK GELENEĞİNDE YÜN KULLANILIYOR
Kahramanmaraş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün abacılık tanıtımında, aba yapımında kuzu yününden yararlanıldığı belirtiliyor.
Aba, kentte geçmişte kullanılan geleneksel giysiler arasında gösteriliyor.
Resmî kaynakta kırmızı aba, boz aba, ibrişimli kırmızı aba, güreş abası ve Bertiz abası gibi farklı çeşitler sıralanıyor.
Dokuma işleminin gömme tezgâh adı verilen el tezgâhında gerçekleştirildiği anlatılıyor.
Bu bilgiler, Kahramanmaraş'ta yün ve dokumacılığın geleneksel üretim alanları arasında yer aldığını gösteriyor.
Ancak abacılıkla ilgili kaynak, bütün aba ustalarının ipliği mutlaka çıkrıkla hazırladığını belirtmiyor.
İPLİK HAZIRLAMA VE DOKUMA FARKLI AŞAMALAR
Tekstil üretiminde liflerden iplik elde edilmesiyle ipliklerin kumaş hâline getirilmesi birbirinden farklı işlemler.
Çıkrık, ipliğin bükülmesi veya sarılmasıyla bağlantılı bir araç.
Dokuma tezgâhı ise hazırlanmış ipliklerin belirli bir düzende birleştirilerek kumaşa dönüştürülmesinde kullanılıyor.
Kahramanmaraş'ın abacılık geleneğinde dokuma tezgâhının yeri resmî kaynakta açıklanırken çıkrığın tanımı akademik söz varlığı çalışmasında bulunuyor.
Bu iki kaynak, aynı üretim alanının farklı aşamalarını anlamaya yardımcı oluyor. Ancak her iki aracın bütün yerel atölyelerde birlikte kullanıldığı yönünde kesin bir kayıt sunmuyor.
GELENEKSEL DOKUMACILIK ARAÇLARI BELGELENİYOR
Kahramanmaraş ağız araştırmasında dokuma ve başka mesleklerle bağlantılı araç isimleri inceleniyor.
Çıkrık da bu araç adlarından biri.
Kelimenin akademik çalışmada yer alması, geleneksel iplik hazırlama yöntemlerine ilişkin terminolojinin yazılı olarak belgelenmesine katkı sağlıyor.
Bununla birlikte çıkrığın geçmişte Kahramanmaraş'ın hangi ilçelerinde yoğun olarak kullanıldığı veya günümüzde kaç atölyede bulunduğu konusunda araştırmada veri bulunmuyor.
Çıkrık kelimesi, kentteki yün işçiliği ve dokumacılığın tarihsel terminolojisini incelemek açısından doğrulanmış bir sözlük kaydı oluşturuyor.
Araştırma kaynakları: Telli ve Aslan, 2023, s. 587 · Kahramanmaraş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Abacılık
Muhabir: Sefa Başer
