Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde üzümün suyunu çıkarmak amacıyla kullanılan geleneksel tekne, yöresel konuşma dilinde farç olarak adlandırılıyor.
Esra Kirik'in 2025 yılında yayımlanan Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar adlı araştırmasında yer alan kelime, üzüm işleme yöntemleriyle bağlantılı bir araç adını ifade ediyor.
Çalışmada farç, çimento veya tahtadan yapılan üzüm tepeleme teknesi olarak açıklanıyor.
FARÇ ÜZÜMÜN SUYUNU ÇIKARMAK İÇİN KULLANILIYOR
Farç kelimesi, üzümün işlenmesi sırasında kullanılan bir tekneye karşılık geliyor.
Akademik araştırmada verilen konuşma örneğinde, üzümün suyu çıkarılmak üzere teknenin içine girilerek çiğnenmesinden söz ediliyor.
Bu kullanım, sözcüğün doğrudan üretim aracıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.
Farçın sözlük karşılığında iki farklı malzeme belirtiliyor. Bunlar çimento ve tahta.
Ancak kayıtta bu teknelerin hangi tarihlerde kullanılmaya başlandığına veya belirli bir ölçüye sahip olduğuna ilişkin bilgi bulunmuyor.
GELENEKSEL PEKMEZ YAPIMINDA ÜZÜM TEKNEDE İŞLENİYOR
Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'nda yer alan Kahramanmaraş şıra çeşitleri anlatımında da üzümün teknede tepelenerek suyunun çıkarılması işlemi bulunuyor.
Kaynakta pekmez yapımının üzümün ayıklanmasıyla başladığı, ardından üzüm suyunun çıkarılarak kaynatıldığı anlatılıyor.
Elde edilen üzüm suyunun belirli işlemlerden geçirilmesinin ardından pekmez hazırlanıyor.
Bu bilgiler, farç kelimesinin bağlantılı olduğu geleneksel üretim aşamasını açıklıyor.
Ancak Kültür Portalı'ndaki genel anlatımda kullanılan her teknenin farç adıyla anıldığı belirtilmiyor. Farç adlandırması, Türkoğlu ağız araştırmasındaki yerel kayda dayanıyor.
TÜRKOĞLU'NDAKİ YÖRESEL SÖZLER KAYIT ALTINDA
Esra Kirik'in 2025 tarihli araştırması, Türkoğlu ilçesine bağlı 36 mahalleden elde edilen 53 ses kaydına dayanıyor.
Çalışmada yöre halkının günlük konuşmalarından derlenen kelimeler, anlamları ve kullanım örnekleriyle birlikte inceleniyor.
Farç da Derleme Sözlüğü'nde bulunmayan Türkoğlu ağzı sözcükleri arasında yer alıyor.
Bu durum, kelimenin Türkçede daha önce hiç kullanılmadığı anlamına gelmiyor. Araştırmacının karşılaştırdığı sözlükte bulunmayan yerel adlandırmalardan biri olduğunu gösteriyor.
ÜRETİM ARAÇLARININ ADLARI YEREL KÜLTÜRÜ YANSITIYOR
Geleneksel üretim sırasında kullanılan araçların isimleri, bir bölgenin meslek ve tarım kültürüyle ilgili bilgiler sunuyor.
Kahramanmaraş'ta üzüm, pekmez ve şıra ürünlerinin hazırlanışında kullanılan kelimeler, yöresel dil araştırmalarının da konuları arasında yer alıyor.
Farç sözcüğü, bu üretim kültürünün yerel konuşmaya yansıyan örneklerinden biri.
Kelimenin sözlüklerde ve akademik çalışmalarda kayıt altına alınması, geleneksel araç isimlerinin doğru anlaşılmasına katkı sağlıyor.
Muhabir: Atilla ŞAKACI
