Kahramanmaraş’ın yerel söz varlığındaki hurrupçu, sona kalan ve pay alamayan kişiyi tanımlıyor. Burak Telli ile Büşranur Aslan’ın araştırmasında yer alan kelime, kişinin bir paylaşım sonrasındaki durumunu tek sözcükle ifade ediyor.
YALNIZCA GEÇ KALMAK ANLAMINA GELMİYOR
Bir sıranın sonunda bulunmak ile dağıtılan şeyden hiçbir pay alamamak aynı durum değil. Sona kalan kişiye de bir şeyler düşebilir. Pay alamamakta ise dağıtımın sonucu farklıdır.
Hurrupçu açıklamasındaki ayrıntı da burada bulunuyor. Kelimeyi yalnızca “geç kalan kişi” şeklinde karşılamak, belgelenen anlamın bir bölümünü eksik bırakıyor.
Buna karşılık sözcükten hareketle kişinin sürekli şanssız olduğu, yoksulluk yaşadığı veya başkalarınca kasıtlı biçimde dışlandığı sonucuna varılamaz. Bunlar, tanımın kendisinden çıkarılamayacak ayrı iddialardır.
KAYDI DAHA ESKİ BİR YEREL SÖZLÜĞE UZANIYOR
Telli’nin kitabındaki hurrupçu maddesi, 2003 tarihli Mahalli Kelimeler Sözlüğüne gönderme yapıyor. Kaynakçada Ö. Kaya ve H. A. Kozan’ın hazırladığı eser gösteriliyor; ilgili madde için 97. sayfa belirtiliyor.
Bir sözcüğün kaynağının açıkça gösterilmesi, araştırmacının önceki kayda dönerek karşılaştırma yapmasını sağlar. Böylece kelimenin anlamı, birbirini tekrar eden kaynaksız internet listelerine bağlı kalmadan incelenebilir.
Bu bağlantı aynı zamanda yayın tarihi ile kullanım tarihinin farklı olduğunu hatırlatıyor. Bir kelimenin kitapta yer aldığı yıl, onun konuşma dilinde ilk kez kullanıldığı yıl değildir.
ÖRNEK CÜMLELER ANLAMI TAMAMLIYOR
Ağız sözlüklerinde yalnızca kısa tanımlar değil, kullanım örnekleri de önemli. Kazım Çıracı’nın Derleme Sözlüğü’ndeki tanık cümleleri inceleyen araştırması, bu örnekler arasında atasözleri, deyimler ve farklı kalıplaşmış anlatımlar bulunduğunu gösteriyor.
Bir kelimeyi cümle içinde görmek; kime söylendiğini, hangi olayla ilişkilendirildiğini ve çevresindeki ifadelerle nasıl anlam kazandığını değerlendirmeye yardımcı olur. Bu nedenle sözlük karşılığı ile konuşma örneği birbirinin yerine geçen değil, birbirini tamamlayan bilgilerdir.
YAZILI KAYIT İLE GÜNCEL YAYGINLIK AYRILIYOR
Hurrupçu hakkında haber hazırlanırken iki ayrı soruyu karıştırmamak gerekiyor: Kelimenin anlamının belgelenmesi ve bugün ne kadar kullanıldığının belirlenmesi.
İlkine sözlük kaydıyla cevap verilebilir. İkincisi için farklı yaş grupları ve yerleşimlerden güncel konuşma verileri gerekir. Yalnızca bir kelimeye günlük hayatta rastlamamış olmak, onun tamamen unutulduğunu göstermeye yetmez.
Muhabir: Atilla ŞAKACI
