Kahramanmaraş ağzında şadenlik, bir satışın ardından iyi dileğini ileten çocuk veya çırağa verilen parayı ifade ediyor. Sözcük, alışverişin yalnızca alıcı ile satıcı arasındaki işlemini değil, çevresinde oluşan küçük bir sosyal ilişkiyi de adlandırıyor.
SATIŞ SONRASINDAKİ İYİ DİLEKLE BAĞLANTILI
Kelimenin açıklamasında üç unsur birlikte bulunuyor: Tamamlanan satış, çocuğun ya da çırağın iyi dileği ve ardından verilen para. Bu nedenle şadenliği, herhangi bir zamanda verilen harçlıkla tamamen aynı anlamda değerlendirmek, tanımdaki özel durumu ortadan kaldırıyor.
Burada paranın miktarından çok, verilme bağlamı belirleyici. Bir sözcüğün hangi olayın ardından kullanıldığını bilmek, sözlük karşılığını bilmek kadar önem taşıyor.
ESNAFLIK ARAŞTIRMASINDAN SÖZLÜĞE GEÇEN KAYIT
Telli’nin sözlüğü, şadenlik maddesi için Mahmut Güven’in 2017 tarihli Kahramanmaraş’ın Kültürel Hayatında Sanatlar-Zanaatlar ve Meslekler çalışmasına gönderme yapıyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesinde hazırlanan yüksek lisans tezi, abacılıktan zahireciliğe uzanan 100 meslek ve zanaat alanını ele alıyor. Güven, araştırmasındaki bilgileri büyük ölçüde sözlü kaynaklardan topladığını belirtiyor.
Mesleklerin kullandığı kelimeler, araçlar, malzemeler, çalışma yerleri ve kültürel özellikler ayrı başlıklarda değerlendiriliyor. Böylece meslek tarihi, yalnızca üretilen eşyanın veya yapılan işin anlatımıyla sınırlı kalmıyor. Çalışma çevresindeki dil de araştırmanın kapsamına giriyor.
BAHŞİŞ KÜLTÜRÜYLE BİRLİKTE OKUNABİLİYOR
Aylin Akpınar’ın Türk Toplumunda Bahşiş araştırması, para vermenin farklı sosyal bağlamlarını inceliyor. Çalışmada bahşiş, yalnızca hizmet bedeline eklenen ödeme olarak değil, hediyeleşme ve toplumsal ilişkiler çerçevesinde de ele alınıyor.
Bayramlarda çocuklara verilen para ile çeşitli törenlerdeki ödemeler, araştırmanın değerlendirdiği örnekler arasında. Bu genel çerçeve, küçük bir para aktarımının maddi değerinin yanında sosyal anlam da taşıyabileceğini gösteriyor. Ancak bütün bu uygulamalar, şadenlikle aynı adlandırma veya aynı gelenek olarak kabul edilemez.
VERİLME NEDENİ KELİMENİN ANLAMINI BELİRLİYOR
Şadenliği anlatırken ücret, harçlık ve iyi dilek sonrasında verilen para arasındaki ayrımı korumak gerekiyor. Aynı kişiye para verilmesi, bütün ödemelerin aynı gerekçeye dayandığı anlamına gelmez.
Sözlükte bir uygulamanın bulunması da onun bugün bütün esnaflar tarafından sürdürüldüğünü göstermiyor. Güncel kullanım, ancak esnaf ve meslek erbabıyla yapılacak yeni görüşmelerle belirlenebilir.
Muhabir: Atilla ŞAKACI
