İnsanlık, yüzyıllar boyu adaleti ve toplumsal huzuru sağlayacak kuralların arayışı içinde olmuştur.
Bu arayışın neticesinde ortaya çıkan hukuk sistemleri ve kanunlar, toplumsal düzenin omurgasını oluşturur. Ancak medeniyet geliştikçe ve sistemler karmaşıklaştıkça, çok temel bir yanılgının tuzağına düşülmüştür: Bir şeyin yasal olmasını, onun ahlaki ve helal olmasıyla eş değer görmek. Oysa 11. yüzyılda Kutadgu Bilig’de yankılanan Yusuf Has Hacip’in “Helalin adı kaldı gören yok, haram kapışıldı hâlâ doyan yok” feryadı ile günümüz düşünürü Alev Alatlı’nın “"Helalleşmek, mahkemede dava kazanmaktan daha üstün olmalıdır. Çünkü her yasal hak helal değildir." tezi, tam da bu yanılgının sınırında kesişir. Bin yıllık bu köprü, bize kâğıt üzerindeki adalet ile kalpteki vicdan arasındaki o derin uçurumu gösterir.
“Kapışılan Haramlar”
Yusuf Has Hacip, kendi çağından bakarak ahlaki bir erozyona dikkat çekiyor, “Kişi tamahkâr olursa gözü doymaz; ne kadar bulsa da yine ister” diyerek insan ruhundaki açlığı tasvir ediyordu. Helalin değersizleştiği, insanların doymak bilmeyen bir hırsla harama saldırdığı bir dünyadan şikayetçiydi. Onun bahsettiği "doymama" hâli, aslında modern insanın en büyük hastalığıdır. Bugünün dünyası, bu hırsı sadece meşrulaştırmakla kalmamış, ona yasal zırhlar da giydirmiştir. İşte tam bu noktada Alev Alatlı’nın tespiti devreye geçer. Kanunların boşluklarını kullanarak ya da kitabına uydurarak elde edilen kazançlar, yasal olsa bile ahlaken birer "haram"dır. Bir müteahhidin yasal izinlerle bir şehrin nefesini kesmesi, Yusuf Has Hacip’in işaret ettiği "kapışılan haramın" modern ve yasal kılıfından başka bir şey değildir.
Kanunlar, toplumun asgari yaşam sınırlarını belirler; sınırın altı suçtur, üstü ise serbesttir. Ancak insan olmak, sadece suç işlememekle sınırlı bir erdem değildir. Alev Alatlı’nın deyimiyle, “Helalleşmek mahkemede dava kazanmaktan daha üstün olmalıdır. Çünkü her yasal hak helal değildir.” Eğer bir toplum, ahlak terazisini sadece mahkeme kararlarına endekslerse, orada helalin adı bile kalmaz. Herkesin birbirini hukuki hilelerle alt etmeye çalıştığı, kardeşin kardeşin çaresizliğinden yasal olarak faydalandığı bir düzende, yasal haklar birer silaha dönüşür. Yusuf Has Hacip’in yüzyıllar önce “Halkı adalet ile yönet, yasa ile koru; ama kul hakkını gözet, insafı elden bırakma” diyerek kurduğu o denge bozulur. Mahkemede kazanılan bir dava kul hakkını ortadan kaldırmaz; kâğıt üzerinde temizlenen bir sicil, kirli bir vicdanı aklayamaz.
“Yasalar Vicdanla Perdahlanmalı”
Alatlı’nın "Yasalar vicdanla perdahlanmadığı sürece gerçek adalet sağlanamaz." sözü, yazılı kuralların tek başına yeterli olmadığını ve gerçek adaletin ancak insani değerler, merhamet ve ahlak ile yumuşatılarak sağlanabileceğini ifade eder. Marangozluk ve taş işçiliğinde "perdahlamak"; kaba, pürüzlü ve keskin bir yüzeyi zımparalayarak pürüzsüz, parlak ve kusursuz hale getirmek demektir. Yazılı kanunlar genel ve soğuk kurallardır; tıpkı işlenmemiş kaba bir tahta gibi keskin kenarları vardır ve her insanın özel durumunu tek başına gözetemez. Vicdan; kanunların bu sert ve soğuk yanını törpüleyen bir zımpara gibidir. Bir karar verilirken sadece kanun maddesine değil, o kararın insan onuruna ve hakkaniyete uygun olup olmadığına bakılmasını sağlar. Bir davranış kağıt üzerinde tamamen "yasal" olabilir ancak "adil" olmayabilir. Kanunlar ahlak ve vicdan süzgecinden geçirilerek uygulanmazsa, ortaya çıkan sonuç sadece kuru bir kural uygulaması olur, gerçek adalet olmaz.
Sonuç olarak, Yusuf Has Hacip’in bin yıl önce tarif ettiği o doymak bilmeyen haram iştahı, bugün Alev Alatlı’nın dikkat çektiği "yasal hakların arkasına saklanma" kurnazlığıyla hayatiyetini sürdürmektedir. Bir toplumun huzuru, sadece iyi yazılmış kanunlarla değil; helali gözeten, doymayı bilen ve yasal haklarından bile vicdan adına vazgeçebilen insanların varlığıyla mümkündür. İnsanlığın kurtuluşu, mahkeme salonlarında hakkını sonuna kadar aramaktan ziyade; sınırları vicdanla çizilmiş, helalleşmeyi yasal bir zaferden daha üstün tutan o kadim ahlak anlayışına yeniden dönmekte saklıdır.