Kahramanmaraş'ın geleneksel dericilik kültüründe kullanılan kirdimen, derinin yüzeyindeki et ve yağ kalıntılarının temizlenmesi işlemini ifade ediyor.
Kentin eski üretim yöntemleri arasında bulunan bu işlem, hem ağız araştırmalarında hem de doğal deri tabaklamasına ilişkin bilimsel çalışmalarda kayıt altına alınmış durumda.
Burak Telli ve Büşranur Aslan'ın 2023 tarihli Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-1 adlı araştırmasında kirdimen, derinin yüzeyindeki et ve yağların alınması olarak açıklanıyor.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Nazan Çömlekcioğlu ve Lale Efe'nin 2017 yılında hazırladığı Kahramanmaraş'ta Yapılan Doğal Tabaklamada Bitkilerin Rolü başlıklı konferans çalışmasında ise işlemin uygulanma biçimine ilişkin ayrıntılar bulunuyor.
KİRDİMEN DERİNİN TEMİZLENMESİ İŞLEMİNİ ANLATIYOR
Akademik kaynaklara göre kirdimen, deri üzerinde kalan et, yağ ve benzeri kalıntıların uzaklaştırılmasıyla bağlantılı bir işlem.
Çömlekcioğlu ve Efe'nin araştırmasında, derinin özel bir bıçak yardımıyla tıraşlandığı anlatılıyor.
Geleneksel yöntemde deri, ferece adı verilen bir ağaç gövdesi üzerine seriliyor.
Ardından özel bıçak kullanılarak deri yüzeyindeki kalıntılar temizleniyor.
Araştırmada bu işlem kirdimen olarak adlandırılıyor.
Bu bilgi, kelimenin yalnızca bir sözlük karşılığı olmadığını, geleneksel deri işçiliğinde kullanılan belirli bir tekniği ifade ettiğini gösteriyor.
FERECE ADI VERİLEN ARAÇ KULLANILIYOR
Geleneksel deri tabaklamasında kirdimen işlemiyle bağlantılı araçlardan biri ferece.
Araştırmada ferece, deri temizliğinde kullanılan ağaç gövdesi olarak anlatılıyor.
Derinin bu yüzeye serilmesinin ardından özel bıçaklarla kazıma işlemi gerçekleştiriliyor.
Bu yöntem, modern deri işleme tesislerinde kullanılan makinelerden farklı bir uygulamayı temsil ediyor.
Ancak akademik araştırmada bütün Kahramanmaraş ustalarının aynı boyutta ferece veya aynı biçimde bıçak kullandığı belirtilmiyor.
Verilen bilgiler, araştırmada belgelenen geleneksel uygulamanın özelliklerini ortaya koyuyor.
DERİ TABAKLAMASINDA MEŞE PALAMUDU VE SUMAK KULLANILIYOR
Kahramanmaraş'taki doğal deri tabaklamasını inceleyen çalışmada bitkisel malzemelerin kullanımına da yer veriliyor.
Araştırmaya göre geleneksel tabaklama yöntemlerinde meşe palamudu ve sumaktan yararlanılıyor.
Bu bitkilerde bulunan tanenler, deri işleme sürecinde değerlendiriliyor.
Araştırmada ıslatma, kireçleme, temizleme, tabaklama, yağlama, boyama ve son işlemler gibi farklı aşamalar ele alınıyor.
Kirdimen, bu geniş üretim süreci içerisinde deri üzerindeki kalıntıların uzaklaştırılmasıyla ilişkili.
Ancak her aşamanın bütün atölyelerde aynı süre ve malzeme miktarıyla gerçekleştirildiği sonucuna varmak mümkün değil.
Ayrıca doğal tabaklama yönteminin kullanılması, bütün çevresel etkilerin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
MARAŞ'IN GELENEKSEL DERİCİLİĞİ ARAŞTIRMALARA KONU OLUYOR
Kahramanmaraş'ın geleneksel meslekleri arasında dericilikle bağlantılı farklı üretim alanları bulunuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının tarihî Maraş çarşılarına ilişkin yayınında köşkerlik, saraçlık, semercilik ve kunduracılık gibi meslekler de sıralanıyor.
Bu mesleklerde deri, çeşitli ürünlerin hazırlanmasında kullanılan malzemeler arasında yer alıyor.
Ancak bu ürünlerde kullanılan bütün derilerin aynı yöntemle tabaklandığını söylemek mümkün değil.
Kirdimen kelimesi, doğrudan deri yüzeyinin temizlenmesini ifade eden özel bir işlem adı olarak kayıtlı bulunuyor.
GELENEKSEL ÜRETİMİN TEKNİK KELİMELERİ KORUNUYOR
Kahramanmaraş'ın eski mesleklerine ilişkin araştırmalarda üretim aşamalarının yöresel isimleri de inceleniyor.
Kirdimen ve ferece kelimeleri, dericilikte kullanılan işlem ve araç isimlerine örnek oluşturuyor.
Bu sözcüklerin akademik kaynaklara geçirilmesi, geleneksel üretim yöntemlerinin anlaşılmasına katkı sağlıyor.
Ancak söz konusu işlemin günümüzde Kahramanmaraş'ta kaç atölyede uygulandığına ilişkin güncel ve doğrulanmış bir sayı bulunmuyor.
Kirdimen, Kahramanmaraş'ın geleneksel dericilik terminolojisinde belgelenmiş kelimeler arasında yer alıyor.
Muhabir: Sefa Başer
