Kahramanmaraş ağzındaki “çihar” kelimesi, kitap ciltçiliğiyle ilgili özel bir adlandırma. Burak Telli ve Büşranur Aslan’ın 2023 tarihli araştırmasında sözcük, aşınmayı önlemek amacıyla kenarları deriyle çevrilen, orta bölümü kumaş veya ebruyla kaplanan cilt olarak açıklanıyor.
KİTABIN İÇERİĞİNİ DEĞİL CİLDİNİ TANIMLIYOR
Çihar, kaynakta bir kitap türünün veya edebî eserin adı olarak geçmiyor. Sözcüğün karşılığı, kitabın dış bölümünde kullanılan malzeme düzeniyle ilgili. Tanımda deri kenarlar ile kumaş ya da ebrulu orta bölüm birlikte belirtiliyor.
Bu ayrım önemli. Kelimeyi yalnızca “kitap kapağı” diye karşılamak, kaynakta tarif edilen malzeme özelliklerini görünmez hâle getiriyor. Belgelenen anlam, genel bir kapaktan daha belirli bir cilt düzenini ifade ediyor.
KORUMA VE SÜSLEME AYNI YAPIDA BULUŞUYOR
Geleneksel Sanatlar Derneğinin hazırladığı Türkiye’nin Ustaları projesinde cilt, yazma veya basma eserlerin yapraklarını yıpranma ve dağılmaya karşı koruyan sert kapak olarak tanımlanıyor. Cilt ustaları için kullanılan ad ise “mücellit”.
Bu sanatın malzemeleri arasında deri, mukavva, iplik, boya ve altın bulunuyor. Kumaş ve ebru da cilt yapımında kullanılabiliyor. Dolayısıyla ciltçilik, yalnızca sayfaları bir arada tutan bir işlemden ibaret değil; farklı malzemelerin ve bezeme tekniklerinin birlikte değerlendirildiği bir üretim alanı.
EBRUNUN KİTAP SANATLARIYLA BAĞLANTISI
Feyzi Aydın’ın 2023 yılında RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan çalışması, ebrunun Türk cilt sanatındaki kullanımını inceliyor. Araştırma, ebrunun yazma eserlerle ilişkisini koleksiyonlardaki örnekler üzerinden ele alıyor.
Çalışmada ebrunun türleri, malzemeleri ve kullanım alanları görsel örneklerle değerlendiriliyor. Bu inceleme, çihar kelimesinin tanımında geçen ebrunun kitap sanatlarındaki yerini anlamaya yardımcı oluyor. Ancak genel cilt sanatı araştırması, çihar adının hangi Maraşlı ustalar tarafından kullanıldığını tek başına göstermiyor.
KELİMENİN YEREL KAYDI AKADEMİK ARAŞTIRMADA
Çihar, Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar-2 başlıklı makalede, Derleme Sözlüğü’nde bulunmayan eşya adları arasında yer alıyor. Araştırmacılar, söz varlığının belirlenmesinde Burak Telli’nin Söz Varlığı Kahramanmaraş ve Yöresi Ağızları çalışmasını esas alıyor.
Bu kayıt üzerinden kelimenin belirli bir ustaya, atölyeye veya döneme ait olduğu sonucuna varılamaz. Böyle bir bağlantının kurulması için ayrıca belgelenmiş örnek gerekir. Burada birbirinden ayrılan iki bilgi bulunuyor: Yerel adlandırmanın sözlük kaydı ve bu adlandırmanın tarif ettiği cildin sanat bağlamı.
Muhabir: Sefa Başer
