Kahramanmaraş ağzında yemek pişirirken kullanılan “akiflenmek”, yemeğin taşmak üzere oluşunu anlatıyor. Ebru Güvenen’in 2018 tarihli araştırması, bu kelimeyi anlamı ve bir kullanım cümlesiyle kayda geçiriyor.
YEMEĞİN TAŞMASINDAN ÖNCEKİ DURUMU ANLATIYOR
Akiflenmek, harlı ateş nedeniyle yemeğin birden taşacak duruma gelmesi için kullanılıyor. Kaynakta anlatılan, yemeğin taşmış olması değil. Bu nedenle kelimeyi yalnızca “kaynamak” diye açıklamak, tanımdaki taşma ihtimalini karşılamıyor.
ARAŞTIRMADA YER ALAN MUTFAK UYARISI
Makalede şu örnek bulunuyor:
“Yemeğin altını gısın da akiflenmesin.”
Cümlede ateşin azaltılması isteniyor. Güvenen, sözcüğün başındaki “a” sesinin kısa söylendiğini de belirtiyor. Böylece kelimenin anlamıyla birlikte bir telaffuz özelliği de belgeleniyor.
2018 TARİHLİ ÇALIŞMADA KAYIT ALTINA ALINDI
Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi’nde yayımlanan çalışmada akiflenmek, Derleme Sözlüğü’nde bulunmayan kelimeler arasında sıralanıyor. Bu, araştırmanın sözlük taramasına ilişkin bir tespit. Kelimenin konuşma dilinde bulunmadığını veya yeni üretildiğini göstermiyor.
ANLAM KADAR SÖYLEYİŞ DE ÖNEM TAŞIYOR
Kahramanmaraş ağızları üzerine yapılan araştırmalar, sözcüklerin anlamlarının yanında ses özelliklerini de inceliyor. Esra Kirik’in 2022’de yayımlanan Çağlayancerit çalışması, bu yaklaşımın örneklerinden biri. Araştırmada Boylu, Düzbağ, Kaleköy, Küçükcerit, Oruçpınar ve Soğukpınar’dan alınan konuşma kayıtları değerlendirildi.
Ağırlıklı olarak yetmiş yaş ve üzerindeki kadınlardan alınan kayıtlar, özel çevriyazı işaretleriyle metne dönüştürüldü. Ardından konuşmaların ünlü ses özellikleri incelendi. Çalışma, ilçelerin söyleyiş özelliklerini ayrı ayrı ele almanın gereğine dayanıyor.
Bu yöntem, yöresel bir kelimenin yalnızca standart Türkçedeki karşılığını vermenin neden her zaman yeterli olmadığını açıklıyor. Kelimenin nasıl söylendiği, cümlede hangi görevle kullanıldığı ve nereden derlendiği de kaydın bir parçası. Kirik’in araştırması, ağız derlemelerinin karşılaştırmalı dil incelemelerine ve ağız haritalarına veri sağladığını vurguluyor.
Muhabir: Sefa Başer
