Kahramanmaraş ağzında gapı kösü, gelin çıkarılırken kapının açılması için erkek tarafından istenen geleneksel hediyeyi anlatıyor.
Kahramanmaraş'ın geleneksel evlilik söz varlığında bulunan gapı kösü, gelin evden çıkarılırken kapının kilitlenmesi ve açılması karşılığında erkek tarafından istenen hediyeyi ifade ediyor.
Burak Telli ve Büşranur Aslan'ın 2023 yılında yayımlanan Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-2 başlıklı akademik çalışmasının 76. sayfasında sözcüğün anlamı açıklanıyor.
Araştırmaya göre gelin çıkarılırken kapı kilitleniyor ve erkek tarafının kapıyı açtırmak için hediye vermesi gerekiyor.
Bu hediye gapı kösü adıyla anılıyor.
GAPI KÖSÜ GELİN ALMA SIRASINDA İSTENEN HEDİYE
Akademik sözlükte gapı kösünün temel özelliği, gelin evden çıkarken gerçekleştirilen bir uygulamayla bağlantılı olması.
Tanımda kapının kilitlenmesi ve açılması için hediye verilmesi açık biçimde belirtiliyor.
Ancak hediyenin para, takı veya başka bir eşya olmak zorunda olduğu açıklanmıyor.
Bu nedenle bütün Kahramanmaraş düğünlerinde aynı hediyenin verildiği veya uygulamanın belirli bir miktarla gerçekleştirildiği ileri sürülemez.
MARAŞ'IN EVLİLİK GELENEKLERİNDE HEDİYELEŞME
Kahramanmaraş Eğitim Vakfının gelenek ve görenekler araştırmasında evlilik süreci çeşitli aşamalarla anlatılıyor.
Görücü gitme, söz kesme, şerbet, kına ve düğün gibi uygulamalar bu gelenekler arasında yer alıyor.
Kaynakta evlilik hazırlıkları sırasında aileler arasında eşya ve hediye aktarımı yapılmasına ilişkin örnekler bulunuyor.
Bu bilgiler, gapı kösü kelimesinin ait olduğu genel evlilik kültürünü açıklıyor.
Ancak söz kesme veya diğer hediyeleşme uygulamalarının gapı kösü ile tamamen aynı anlamı taşıdığı söylenemez.
GAPI KÖSÜ VE GARDAŞ YOLU AYRI KELİMELER
Telli ve Aslan'ın akademik araştırmasında gapı kösünün yanında gardaş yolu adı verilen başka bir düğün uygulaması da bulunuyor.
Gardaş yolu, damat tarafı gelin almaya geldiğinde kız evinin dış kapısının kilitlenerek erkek tarafından hediye istenmesi şeklinde açıklanıyor.
Bu tanımlar benzer düğün hareketlerini anlatsa da sözlükte iki ayrı madde olarak kayıtlı.
Dolayısıyla yerel konuşmadaki ayrımlar göz ardı edilerek bütün uygulamaların tek bir ad altında toplandığı söylenemez.
GELENEKSEL DÜĞÜNLER GÜNÜMÜZDE DE YAPILIYOR
Anadolu Ajansının 12 Eylül 2021 tarihli haberinde Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesinde gerçekleştirilen yöresel düğün anlatıldı.
Haberde evlilik töreninin geleneksel kutlama ve halk oyunları eşliğinde yapıldığı belirtildi.
Bu örnek Kahramanmaraş'ın düğün kültürünün yakın geçmişteki uygulamalarını gösteriyor.
Ancak haberde gapı kösü adıyla hediye verilmesi veya kapı kilitlenmesi uygulamasının yapıldığına ilişkin bilgi yok.
Gapı kösü, Kahramanmaraş'ın düğün söz varlığında gelin çıkarma sırasında verilen hediyeyi anlatan ve akademik kaynakta belgelenmiş geleneksel isimlerden biri olarak yer alıyor.
KAYNAKLAR:
Telli ve Aslan (2023), Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-2, s. 76:
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3582673
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3582673
Kahramanmaraş Eğitim Vakfı, Gelenek ve Göreneklerimiz:
https://www.kmev.org.tr/kopyasi-eksilikofte
https://www.kmev.org.tr/kopyasi-eksilikofte
Anadolu Ajansı, Etiyopyalı geline Kahramanmaraş'ta Türk usulü düğün, 12 Eylül 2021:
https://mobile.aa.com.tr/tr/yasam/etiyopyali-geline-kahramanmarasta-turk-usulu-dugun/2362623
https://mobile.aa.com.tr/tr/yasam/etiyopyali-geline-kahramanmarasta-turk-usulu-dugun/2362623
Muhabir: Sefa Başer





