Kahramanmaraş'ın yöresel konuşma dilinde çavuş guşu adı, ibibik kuşunu ifade ediyor. Kentin hayvanlarla ilgili söz varlığını inceleyen akademik araştırmada kayıt altına alınan bu kelime, kuş isimlerinin yerel dilde farklı biçimlerde kullanılmasına örnek oluşturuyor.
Burak Telli ve Büşranur Aslan tarafından hazırlanan, 2023 yılında Edebî Eleştiri Dergisi'nde yayımlanan Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar-1 başlıklı çalışmanın 581. sayfasında çavuş guşu sözcüğünün karşılığı açık biçimde ibibik olarak veriliyor.
Bu kayıt, yöresel kuş adlarına ilişkin yazılı bir kaynak oluşturuyor. Ancak kelimenin Kahramanmaraş'ın tüm ilçelerinde aynı yaygınlıkla kullanıldığı veya yalnızca bu kentte bilindiği yönünde bir bilgi içermiyor.
ÇAVUŞ GUŞU İBİBİK ANLAMINA GELİYOR
Akademik çalışmada çavuş guşu, hayvan adlarıyla ilgili söz varlığı içerisinde bulunuyor.
Kelime doğrudan ibibik karşılığıyla açıklanıyor.
Sözcüğün yazımındaki guşu biçimi, standart Türkçedeki kuşu kelimesinden farklı bir yerel söyleyişi yansıtıyor.
Ancak araştırmada bu adlandırmanın neden ortaya çıktığına veya hangi tarihten beri kullanıldığına ilişkin kesin bir etimolojik açıklama bulunmuyor.
Dolayısıyla kuşun görünüşü üzerinden kelimenin kökenini açıklayan bir hikâyeyi doğrulanmış bilgi olarak sunmak doğru değil.
İBİBİĞİN BİLİMSEL ADI UPUPA EPOPS
İbibik, bilimsel adı Upupa epops olan bir kuş türü.
Başındaki belirgin tüy yapısı, uzun gagası ve kendine özgü görünümüyle tanınan kuş, doğa fotoğraflarında da kayıt altına alınıyor.
Fotoğrafçı Zeynel Cebeci'nin Wikimedia Commons'a yüklediği 17 Mart 2016 tarihli bir ibibik fotoğrafı, Adana'nın Sarıçam ilçesine bağlı Balcalı bölgesinde çekilmiş.
Fotoğrafın dosya sayfasında kuşun Türkçe adı ibibik, bilimsel adı ise Upupa epops olarak belirtiliyor.
Bu fotoğraf, çavuş guşu kelimesinin karşılığındaki kuşu görselleştirmek için kullanılabiliyor. Ancak görüntünün Kahramanmaraş'ta çekildiği iddia edilmemeli.
YÖRESEL KUŞ ADLARI AYRI BİR SÖZ VARLIĞI OLUŞTURUYOR
Telli ve Aslan'ın araştırmasında çavuş guşu dışında da kuş türleri, kuşların hareketleri ve yetiştiricilikle bağlantılı çok sayıda sözcük bulunuyor.
Bunlar arasında bazı kelimeler belirli kuş türlerini, bazıları ise kuşların davranışlarını anlatıyor.
Çavuş guşu, doğrudan türü adlandıran kelimelerden biri.
Ancak çalışma, bu kelimenin kullanıldığı bütün konuşma cümlelerini veya ilçe ilçe dağılımını sunmuyor.
Bu nedenle araştırmanın verdiği temel karşılık olan ibibik anlamının dışına çıkarak sözcüğe başka bir kullanım yüklemek mümkün değil.
KAHRAMANMARAŞ'IN DOĞA KELİMELERİ BELGELENİYOR
Yerel ağız çalışmaları, insanların çevrelerinde gördükleri hayvan ve bitkileri hangi isimlerle tanıdıklarını ortaya koyan dil verileri içeriyor.
Kahramanmaraş ağzında bulunan çavuş guşu da bu kapsamda kayıtlı.
Bununla birlikte akademik sözlük maddesi, bölgede güncel ibibik popülasyonunun büyüklüğünü veya kuşun hangi mahallelerde gözlendiğini göstermiyor.
Böyle bir değerlendirme için güncel kuş gözlem kayıtları ve ayrı bir doğa araştırması gerekiyor.
Çavuş guşu, Kahramanmaraş'ın yöresel hayvan adları arasında ibibik anlamıyla belgelenmiş bir sözcük olarak yer alıyor.
Doğrulanmış haber kaynağı: Telli ve Aslan, Kahramanmaraş ağız araştırması, 2023, s. 581
Temsili fotoğraf: İbibik kuşu (Upupa epops), Balcalı, Sarıçam, Adana.
Fotoğraf: Zeynel Cebeci / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0
Kaynak: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Common_hoopoe_-_Upupa_epops_06.jpg
Muhabir: Sefa Başer
