Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde kullanılan biderlik kelimesi, tohum elde etmek amacıyla ayrılan bakliyat veya olgunlaşarak kartlaşmış sebzeyi ifade ediyor. Yöresel konuşma dilinde tarımsal üretimle bağlantılı olarak kullanılan sözcük, akademik ağız araştırmasında kayıt altına alındı.
Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi akademisyenlerinden Esra Kirik'in 2025 yılında yayımlanan Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar başlıklı çalışmasında biderlik kelimesi, anlamı ve doğal konuşma örneğiyle birlikte yer alıyor.
Araştırmada kelimenin kullanıldığı örnekte, bir patlıcanın tohumluk olarak ayrıldığı için koparılmaması isteniyor. Böylece biderlik sözcüğünün yalnızca sözlük karşılığı değil, günlük kullanım bağlamı da belgelenmiş oluyor.
BİDERLİK TOHUMLUK AYRILAN ÜRÜNÜ ANLATIYOR
Akademik araştırmada biderlik, tohumu kullanılmak üzere ayrılmış bakliyat veya kartlaşmış sebze olarak açıklanıyor.
Kelimenin tanık cümlesinde patlıcan için kullanılan yerel bir söyleyiş bulunuyor. Konuşmacı, sebzeyi yemek amacıyla toplamak yerine tohum elde etmek üzere bıraktığını anlatıyor.
Bu kullanım, biderliğin bir tohum çeşidinin özel adı olmadığını gösteriyor. Kelime, ürünün hangi amaçla ayrıldığını anlatıyor.
Ancak akademik kaynakta biderlik olarak ayrılan bütün sebzelerin aynı yöntemle kurutulduğu veya tohumlarının aynı biçimde saklandığı belirtilmiyor.
TÜRKOĞLU'NDAKİ KONUŞMA ÖRNEĞİ KAYDEDİLDİ
Esra Kirik'in çalışması, Türkoğlu ilçesinde yürütülen ağız derlemelerine dayanıyor.
Araştırmada 2008-2010 ile 2021-2024 dönemlerinde elde edilen konuşma kayıtlarından yararlanıldı. İlçenin 36 mahallesinden derlenen 53 ses kaydı değerlendirildi.
Biderlik kelimesinin geçtiği örnek de Türkoğlu'na ait. Ancak ilgili tanık cümlesi için belirli bir mahallenin adı ayrıca verilmediğinden sözcüğü tek bir mahalleye özgü göstermek doğru değil.
Sözcüğün bütün Kahramanmaraş'ta ne kadar yaygın kullanıldığına ilişkin sayısal veri de bulunmuyor.
TOHUMLUK SEÇİMİ TARIMSAL ÜRETİMLE BAĞLANTILI
Bitkisel üretimde tohum elde edilmek üzere ürün ayrılması, tarımsal faaliyetlerin bilinen uygulamaları arasında.
Tarım ve Orman Bakanlığının Mirasımız Yerel Tohum projesi de yerel tohumların toplanması, tanımlanması ve korunması üzerine çalışmalar içeriyor.
Bakanlığın bu projesi modern kurumsal bir koruma faaliyeti. Türkoğlu ağzındaki biderlik kelimesi ise geleneksel konuşma dilinde ürünün tohumluk olarak ayrılmasını anlatıyor.
Dolayısıyla iki kaynak aynı uygulamanın bütün ayrıntılarını belgelemiyor. Biri yöresel bir kelimenin anlamını, diğeri tohumların korunmasına yönelik resmî çalışmaları açıklıyor.
GELENEKSEL TARIM KELİMELERİ KAYIT ALTINA ALINIYOR
Kahramanmaraş'ın yerel söz varlığında tarla işleri, sebze yetiştiriciliği, hasat ve ürünlerin değerlendirilmesiyle bağlantılı farklı kelimeler bulunuyor.
Biderlik de üretimin belirli bir aşamasını anlatması bakımından dikkat çekiyor.
Kelimenin akademik kaynakta konuşma örneğiyle birlikte bulunması, geleneksel tarımsal bilgilerin dilde nasıl ifade edildiğini araştırmaya yardımcı oluyor.
Bununla birlikte biderlik sözcüğünün ilk kullanım tarihi, bugün kaç üretici tarafından söylendiği veya kuşaklara göre kullanımındaki değişim hakkında doğrulanmış bilgi bulunmuyor.
Biderlik, Türkoğlu ağzında tohumluk ayrılan ürünler için kullanılan ve akademik araştırmayla belgelenmiş yöresel kelimeler arasında yer alıyor.
Doğrulanmış haber kaynakları: Esra Kirik, Türkoğlu ağız araştırması, s. 26 · Tarım ve Orman Bakanlığı, yerel tohum çalışmaları. Fotoğrafın yazarı, konusu ve ticari kullanım izni tekil dosya sayfasında doğrulandı.
Temsili fotoğraf: Olgun patlıcanın içindeki tohumlar. Kahramanmaraş'ta çekilmiş değildir.
Fotoğraf: Schlaghecken Josef / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0
Kaynak: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Auberginen_Samenbildung_in_der_Frucht-Josef_Schlaghecken.jpg
Muhabir: Sefa Başer
