İran’da halk sokaklarda, rejime karşı öfke büyüyor. Bu atmosferde yıllardır sürgünde yaşayan eski şahın oğlu Rıza Pehlevi yeniden öne çıkıyor. Bir zamanların veliaht prensi, şimdi kendisini İran’ın demokratik geçiş sürecinin "emanetçisi" olarak tanımlıyor. Ancak bu tanım da kendisi kadar tartışmalı. Kimileri için umut, kimileri için geçmişin bir gölgesi olan Pehlevi, İran’ın geleceğiyle ilgili görüşlerini açıkça ortaya koymaya başladı. Peki Rıza Pehlevi kimdir, bugüne kadar neler yaşadı ve İran için ne vaat ediyor?
DEVRİLEN HANEDANIN SON VELİAHTI: RIZA PEHLEVİ KİMDİR?
1960’ta Tahran’da doğan Rıza Pehlevi, İran’ı yaklaşık yarım asır yöneten Pehlevi Hanedanı’nın son veliahtı. Babası Şah Muhammed Rıza Pehlevi, 1979 İslam Devrimi ile devrilmiş ve böylece İran’da monarşi sona ermişti. Rıza Pehlevi, o dönemde ABD’de savaş pilotluğu eğitimi alıyordu. Devrim sonrası ailesiyle birlikte sürgün hayatı başladı. Babası uzun süren arayışlardan sonra Mısır’da hayatını kaybetti. Rıza Pehlevi’nin yaşamı ise Amerika’da, kayıplarla dolu bir yalnızlık içinde devam etti. İki kardeşinin intiharı, ailesinin dağılması ve siyasi boşlukta geçen yıllar, onu hanedanın sembolik lideri konumuna getirdi.
ABD’DE SÜRGÜN HAYATI VE DEĞİŞEN SİYASİ TAVIRLAR
Pehlevi, sürgünde geçen hayatını ABD’de kurdu. Siyasal bilgiler eğitimi aldı, İran kökenli Amerikalı bir avukatla evlendi ve üç çocuk babası oldu. Uzun yıllar boyunca İran’daki değişimin halkın içinden gelmesi gerektiğini savunuyordu. 2022’de eşiyle birlikte verdiği bir röportajda, “Biz lider değiliz, içeriden bir dönüşüm şart” diyordu. Ancak bu söylem zamanla değişti. 2020 sonrası hem İran içindeki rejim karşıtı hareketlerin hem de bölgesel gelişmelerin etkisiyle daha açık ve sert bir duruş sergilemeye başladı. Artık kendisini “geçici bir geçiş lideri” olarak tanımlıyor ve demokrasiye geçiş için hazırladığı planlardan söz ediyor.
PROTESTOLARA DESTEK VE ‘GEÇİŞ EMANETÇİSİ’ İDDİASI
İran genelinde süren rejim karşıtı protestolarda Rıza Pehlevi’nin adı, sıkça atılan sloganlara yansıdı: “Pehlevi geri dönecek” ve “Seyyid Ali devrilecek” gibi söylemlerle birlikte Pehlevi de uluslararası medyada yeniden görünür hale geldi. Sosyal medya üzerinden protestolara destek veren açıklamalar yaptı. Halkı sokaklara çağırdı, güvenlik güçlerinin baskısına rağmen direnme çağrılarında bulundu. Washington Post’ta yayımlanan yazısında ise rejimin bugüne kadarki en zayıf dönemini yaşadığını savundu. 100 günlük bir geçiş planı öneren Pehlevi, kadın-erkek eşitliği, hukukun üstünlüğü ve özgür seçimler vadediyor. Nihai yönetim biçiminin ise referandumla belirlenmesi gerektiğini dile getiriyor.
BATIYLA TEMASLAR, TRUMP VE İSRAİL TARTIŞMALARI
Rıza Pehlevi, son yıllarda Batılı ülkelerle ilişkilerini artırdı. Özellikle ABD ve Avrupa’da siyasi destek arayışını açıkça sürdürüyor. Eski ABD Başkanı Donald Trump’a yönelik övgüleri dikkat çekerken, Trump şu aşamada doğrudan bir görüşmenin uygun olmadığını belirtti. En çok tartışılan konulardan biri ise Pehlevi’nin İsrail’le yakın ilişkileri. 2023’te Netanyahu ile görüşmesi ve Holokost anma etkinliğine katılması, İranlıların bir kısmı tarafından "ihanet" olarak nitelendirildi. Özellikle Filistin meselesi üzerinden gelen tepkiler, bu temasları daha da tartışmalı hale getirdi. Son İsrail saldırılarının ardından “Rejimi zayıflatan her şey İran halkını güçlendirir” açıklaması ise tepkileri büyüttü.
DESTEKÇİLERİ VE MUHALİFLERİ ARASINDAKİ DERİN UÇURUM
Rıza Pehlevi’nin İran’daki destek düzeyi kesin olarak bilinmiyor. Bağımsız kamuoyu araştırmaları yapılamadığı için bu konuda net veriler yok. Ancak yurt dışındaki İranlılar arasında ciddi bir takipçi kitlesi bulunuyor. Destekçileri onu, şiddeti reddeden, halkla iletişime açık ve uluslararası arenada tanınan bir lider figürü olarak görüyor. Ekonomik kriz ve baskılar nedeniyle Pehlevi dönemine duyulan nostalji, bazı kesimlerde etkili oluyor. Öte yandan muhalifleri, geçmişteki Pehlevi rejiminin baskıcı yapısını ve Şah’ın uygulamalarını hatırlatıyor. SAVAK’ın zulmü, sansür, işkence ve demokratik olmayan yönetim biçimi, hâlâ hafızalarda taze.
İRAN’IN GELECEĞİNDE RIZA PEHLEVİ’NİN YERİ NE OLACAK?
Bugün için Rıza Pehlevi’nin İran siyasetinde resmî bir rolü yok. Ancak toplumsal taleplerin arttığı, rejime güvenin sarsıldığı bir ortamda isminin yeniden anılması, önemli bir kırılmayı işaret ediyor. Kimi onu geçici bir figür, kimi ise kalıcı bir lider olarak görüyor. Babasının naaşı hâlâ Kahire’de; bazı destekçileri bir gün onun İran’a dönmesini ve burada defnedilmesini istiyor. Ancak Pehlevi’nin, İran’ın geleceğinde nasıl bir rol oynayacağı, halkın tercihi ve ülkenin geçireceği dönüşüme bağlı olacak. Şimdilik o, kendisini sadece bir “emanetçi” olarak tanımlasa da, İran’da bu emanetin nasıl karşılık bulacağı henüz belirsizliğini koruyor.
