Kahramanmaraş'ın Türkoğlu ilçesinde kullanılan farç kelimesi, üzümün suyunu çıkarmak amacıyla ahşap veya çimentodan yapılan geleneksel tekneyi anlatıyor. Yöresel bağcılıkta kullanılan bu araç adı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesinden Dr. Öğr. Üyesi Esra Kirik'in 2025 yılında yayımlanan ağız araştırmasında kayıt altına alındı.
Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar başlıklı çalışmanın 27. sayfasında farç kelimesinin karşılığı açıklanıyor. Araştırmada verilen konuşma örneğinde üzümün teknenin içerisinde çiğnenerek suyunun çıkarılması anlatılıyor.
Bu kayıt, kelimenin genel bir saklama kabını değil, üzümün işlenmesi sırasında kullanılan belirli bir aracı ifade ettiğini gösteriyor.
FARÇ ÜZÜMÜN SUYUNU ÇIKARMAK İÇİN KULLANILIYOR
Akademik kaynakta farçın ahşap veya çimentodan hazırlanabildiği belirtiliyor. Teknenin kullanım amacı, üzüm tanelerinin ezilerek suyunun elde edilmesi.
Ancak araştırmada teknenin ölçüsü, kapasitesi, hangi dönemlerde kullanıldığı veya yapımında görev alan ustaların meslek adı açıklanmıyor.
Bu nedenle farçın bütün örneklerinin aynı biçimde üretildiği söylenemez.
MARAŞ ŞIRASININ GELENEKSEL ÜRETİMİNDE TEKNE VAR
Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı'nda yer alan Şıra Çeşitleri – Kahramanmaraş tanıtımında, geleneksel pekmez hazırlığının aşamaları anlatılıyor.
Resmî kaynağa göre üzümler hasattan sonra ayıklanıyor, çuvallara dolduruluyor ve teknelerde ezilerek suları çıkarılıyor. Elde edilen üzüm suyu daha sonra kazanlarda kaynatılıyor.
Bu yöntem, farç kelimesinin ilişkili olduğu üretim faaliyetini açıklıyor. Bununla birlikte resmî tanıtımdaki bütün teknelerin farç adıyla kullanıldığına ilişkin ayrı bir kayıt bulunmuyor.
BERTİZ'DE ÜZÜM İŞLEME GELENEĞİ DEVAM EDİYOR
İhlas Haber Ajansının 26 Eylül 2024 tarihli haberinde, Kahramanmaraş'ın Bertiz bölgesindeki bağ bozumu ve şıra üretimi ele alındı.
Haberde Kabarcık üzümünün hasat edildikten sonra pres makinelerinde sıkıldığı, elde edilen suyun kazanlarda kaynatılarak pekmez, bastık ve cevizli sucuk gibi ürünlere dönüştürüldüğü belirtildi.
Üretici Kadir Öztürk, üzüm işleme alanına yörede masere denildiğini anlattı.
Ancak masere ile farç aynı kelime değil. Akademik araştırmadaki farç bir tekneyi ifade ederken ajans haberindeki masere, üzümün işlendiği alan için kullanılıyor.
BAĞCILIK ARAÇLARININ YEREL ADLARI BELGELENİYOR
Türkoğlu ağzında kullanılan farç kelimesi, tarımsal üretim araçlarının gündelik konuşma dilindeki karşılığını ortaya koyuyor.
Esra Kirik'in çalışmasında Türkoğlu'nun 36 mahallesinden elde edilen 53 ses kaydı incelendi. Farç da bu saha verilerinde yer alan sözcükler arasında bulunuyor.
Ancak farç teknesinin günümüzde kaç üretici tarafından kullanıldığı veya tarihî örneklerinin hangi koleksiyonlarda bulunduğu hakkında doğrulanmış güncel veri bulunmuyor.
Farç, Kahramanmaraş'ın bağcılık kültüründe kullanılan geleneksel üzüm işleme araçlarından birinin yöresel adı olarak bilimsel kayıtlarda yer alıyor.
KAYNAKLAR:
Esra Kirik (2025), Kahramanmaraş/Türkoğlu Ağzından Derleme Sözlüğü'ne Katkılar, s. 27:
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5145211
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5145211
Kültür ve Turizm Bakanlığı, Şıra Çeşitleri – Kahramanmaraş:
https://kulturportali.gov.tr/turkiye/kahramanmaras/neyenir/sira-cesitleri
https://kulturportali.gov.tr/turkiye/kahramanmaras/neyenir/sira-cesitleri
İhlas Haber Ajansı, Kahramanmaraş'ta şıra telaşı başladı, 26 Eylül 2024:
https://www.iha.com.tr/kahramanmaras-haberleri/kahramanmarasta-sira-telasi-basladi-119119990
https://www.iha.com.tr/kahramanmaras-haberleri/kahramanmarasta-sira-telasi-basladi-119119990
Muhabir: Sefa Başer
