Türkiye'de çalışma hayatında esnek ve uzaktan çalışma modellerine ilişkin tartışmalar yeniden gündeme gelirken, çalışanların evden çalışırken hangi haklara sahip olduğu da merak konusu oldu.
Uzaktan çalışmanın yasal çerçevesi Türkiye'de yeni değil. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, 10 Mart 2021 tarihli ve 31419 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Yönetmelikle birlikte iş sözleşmesinden çalışma saatlerine, işveren tarafından sağlanacak ekipmanlardan zorunlu giderlere kadar pek çok konu için kurallar belirlendi.
Son dönemde ise esnek çalışma modellerinin geliştirilmesine yönelik açıklamalarla birlikte mevcut düzenlemeler yeniden gündeme taşındı.
Evden çalışanlar hangi kurallara tabi?
Uzaktan çalışma, çalışanın işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında işini evinden ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayanıyor.
Bu çalışma biçiminde çalışan ile işveren arasındaki ilişkinin yazılı bir sözleşmeyle düzenlenmesi gerekiyor.
Sözleşmede;
- Yapılacak işin tanımı,
- İşin gerçekleştirilme biçimi,
- Çalışmanın süresi ve yeri,
- Ücretin nasıl ödeneceği,
- İşveren tarafından sağlanacak araç ve ekipmanlar,
- Bu ekipmanların kullanımına ilişkin kurallar,
- İşveren ile çalışan arasındaki iletişim yöntemi,
- Çalışma koşulları
gibi hususların yer alması gerekiyor.
Evden çalışırken mesai saatleri nasıl belirleniyor?
Uzaktan çalışanların çalışma saatleri de belirli kurallara bağlanmış durumda.
Çalışmanın gerçekleştirileceği zaman aralığı ve süresinin iş sözleşmesinde belirtilmesi gerekiyor. Taraflar, mevzuatta yer alan çalışma süresi sınırlamalarına uymak şartıyla çalışma saatlerinde değişiklik yapabiliyor.
Dolayısıyla evden çalışan kişinin çalışma düzeninin tamamen belirsiz bırakılması öngörülmüyor. Çalışma saatleri iş sözleşmesinde düzenlenebiliyor.
Fazla mesai için çalışanın kabulü gerekiyor
Uzaktan çalışmada fazla çalışma yapılabilmesi için de belirli şartlar bulunuyor.
Yönetmeliğe göre fazla çalışma, işverenin yazılı talebi ve çalışanın kabulüyle, ilgili mevzuat hükümlerine uygun şekilde gerçekleştirilebiliyor.
Bu nedenle evden çalışan personelin işyerinde çalışanlardan farklı olarak sınırsız şekilde mesaiye tabi tutulması söz konusu değil. Fazla çalışma bakımından genel mevzuat hükümleri uygulanmaya devam ediyor.
Bilgisayar ve diğer ekipmanları kim karşılayacak?
Uzaktan çalışmada en çok merak edilen konulardan biri de bilgisayar, telefon ve benzeri iş araçlarının kim tarafından karşılanacağı.
Yönetmeliğe göre, işin yerine getirilebilmesi için gerekli malzeme ve iş araçları, iş sözleşmesinde aksi kararlaştırılmadığı sürece işveren tarafından sağlanıyor.
İşveren ayrıca sağladığı araç ve ekipmanların nasıl kullanılacağı, bakım ve onarım şartları konusunda çalışanı bilgilendirmekle yükümlü.
Çalışana teslim edilen iş araçlarının bedellerini gösteren listenin de hazırlanması gerekiyor. Söz konusu liste çalışana yazılı olarak veriliyor ve imzalı nüsha işverenin özlük dosyasında saklanıyor.
Elektrik, internet ve diğer zorunlu giderler ne olacak?
Uzaktan çalışma düzeninde çalışanların merak ettiği başlıklardan biri de evden çalışmanın ortaya çıkardığı giderler.
İşin yapılması nedeniyle ortaya çıkan ve mal veya hizmet üretimiyle doğrudan bağlantılı zorunlu giderlerin nasıl belirleneceği ve nasıl karşılanacağı iş sözleşmesinde düzenleniyor.
Çalışma alanında işin yürütülmesi için özel bir düzenleme yapılması gerekiyorsa, bu düzenlemelerin işe başlamadan önce tamamlanması gerekiyor.
Bu düzenlemelerin ortaya çıkardığı maliyetlerin nasıl karşılanacağı konusunda ise çalışan ve işveren arasındaki anlaşma önem taşıyor.
Çalışan istediği zaman ofise dönebilecek mi?
Uzaktan çalışma modeli iş ilişkisi kurulurken baştan uygulanabileceği gibi, işyerinde çalışan bir kişinin sözleşmesinin daha sonra uzaktan çalışma sözleşmesine dönüştürülmesiyle de uygulanabiliyor.
Uzaktan çalışmaya geçen çalışan daha sonra yeniden işyerinde çalışmak istediğini işverene bildirebiliyor.
Yönetmelik kapsamında işverenin bu talebi öncelikli olarak değerlendirmesi gerekiyor.
Ancak işyerinin tamamında veya bir bölümünde zorlayıcı nedenlerle uzaktan çalışma uygulanması durumunda farklı hükümler devreye girebiliyor.
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğu devam ediyor
Çalışanın işini evinden yürütmesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği konusundaki yükümlülüklerini ortadan kaldırmıyor.
İşveren;
- Çalışanı iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirmek,
- Gerekli eğitimi vermek,
- Sağlık gözetimini sağlamak,
- İş için sağladığı ekipmanlarla ilgili gerekli güvenlik tedbirlerini almak
zorunda.
Dolayısıyla “evden çalışıyor” gerekçesiyle iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin tamamen ortadan kalkması söz konusu değil.
Kişisel veriler ve şirket bilgileri korunacak
Uzaktan çalışma sırasında şirket verilerinin korunması da yönetmeliğin önemli başlıkları arasında bulunuyor.
İşveren, çalışana işyerine ve yaptığı işe ilişkin verilerin korunması ve paylaşılması konusunda uygulanacak işletme kurallarını ve ilgili mevzuatı bildirmek zorunda.
Çalışanın da işveren tarafından veri güvenliği amacıyla belirlenen kurallara uyması gerekiyor.
Hangi verilerin korunması gerektiği ve bu konudaki kurallar iş sözleşmesinde de düzenlenebiliyor.
Her iş için uzaktan çalışma mümkün değil
Uzaktan çalışma bütün meslekler için uygulanabilecek bir model olarak değerlendirilmiyor.
Yönetmelik kapsamında bazı işler uzaktan çalışma dışında tutuluyor.
Özellikle tehlikeli kimyasal ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya atıklarıyla çalışma ve biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan işler uzaktan çalışma kapsamında değerlendirilemiyor.
Kamu kurumlarında ise hizmet alımı yoluyla gerçekleştirilen bazı işler ile milli güvenlik bakımından stratejik öneme sahip birim, proje, tesis veya hizmetlerde uzaktan çalışmanın uygulanıp uygulanamayacağı ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından belirleniyor.
Esnek çalışma modeli yeniden gündemde
Uzaktan çalışma yönetmeliğinin 2021 yılında yürürlüğe girmesinin ardından geçen süreçte özellikle pandemi döneminin de etkisiyle evden çalışma modeli geniş bir kullanım alanı buldu.
Son dönemde ise çalışma hayatında esnek süreli istihdam, çalışma günlerinin yeniden düzenlenmesi ve uzaktan çalışma modellerinin geliştirilmesi konuları yeniden tartışılıyor.
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek de yaptığı açıklamalarda özellikle eğitimde ve istihdamda bulunmayan genç nüfusa yönelik daha esnek çalışma modellerinin gündeme gelebileceğini ifade etti.
Bu açıklamalar, mevcut uzaktan çalışma mevzuatının yanı sıra gelecekte uygulanabilecek farklı esnek çalışma modellerine ilişkin tartışmaları da yeniden gündeme getirdi.
OVP'de esnek çalışma vurgusu
Çalışma hayatındaki dönüşüm yalnızca uzaktan çalışma başlığıyla sınırlı değil.
2027-2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program'da da iş ve yaşam uyumunun güçlendirilmesi, çalışan verimliliğinin artırılması ve farklı istihdam modellerinin geliştirilmesine yönelik hedeflere yer verildi.
Bu kapsamda çalışma günlerinin yeniden düzenlenmesi ve esnek süreli istihdam modellerinin geliştirilmesine yönelik çalışmaların yapılması öngörülüyor.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor: Mevcut Uzaktan Çalışma Yönetmeliği 2021 yılında yürürlüğe girmiş durumda. Son dönemdeki açıklamalar ise daha geniş kapsamlı esnek çalışma modellerinin geliştirilmesine yönelik politika tartışmalarıyla ilgili.
Uzaktan çalışanların bilmesi gerekenler
Mevcut düzenlemeler çerçevesinde uzaktan çalışanlar açısından öne çıkan başlıklar şöyle:
Çalışma sözleşmesi: Uzaktan çalışmaya ilişkin sözleşmenin yazılı yapılması gerekiyor.
Çalışma saatleri: Çalışmanın gerçekleştirileceği zaman aralığı ve süresi sözleşmede belirtiliyor.
Fazla mesai: İşverenin yazılı talebi ve çalışanın kabulü gerekiyor.
Ekipman: Aksi kararlaştırılmadıkça iş için gerekli araç ve malzemeler işveren tarafından sağlanıyor.
Zorunlu giderler: İşin yürütülmesinden kaynaklanan zorunlu giderlerin belirlenmesi ve karşılanmasına ilişkin esaslar sözleşmede düzenleniyor.
Veri güvenliği: Çalışanın işyerine ve işe ilişkin verilerin korunması için belirlenen kurallara uyması gerekiyor.
İş sağlığı ve güvenliği: İşverenin ilgili yükümlülükleri devam ediyor.
İşyeri çalışmasına dönüş: Uzaktan çalışan kişinin yeniden işyerinde çalışmak istemesi halinde yaptığı talebin işveren tarafından öncelikli değerlendirilmesi gerekiyor.
