ABD’nin 2003 yılında Irak’a yönelik başlattığı işgalin üzerinden 23 yıl geçti. ABD ordusunun Irak’tan çekilmesiyle birlikte savaşın yol açtığı can kayıpları bir kez daha gündeme geldi. Irak Body Count (IBC) verilerine göre 2003’ten bu yana Irak’ta doğrudan şiddet sonucu belgelenen sivil ölümlerinin sayısı 200 bini aştı. IBC’nin güncel veri tabanında belgelenmiş sivil ölümleri 200 bin 65 ile 226 bin 628 aralığında gösteriliyor. Kurum, savaşçılar da hesaba katıldığında toplam şiddet kaynaklı ölüm sayısını yaklaşık 300 bin olarak veriyor. Brown Üniversitesi tarafından hazırlanan Costs of War araştırması da Irak savaşının doğrudan can kaybına ilişkin geniş bir bilanço ortaya koyuyor. 2003 ile 2023 arasındaki dönemi inceleyen araştırmada Irak’taki sivil ölümlerinin 186 bin 694 ile 210 bin 38 arasında olduğu tahmin edildi.
IRAK’TA 200 BİNDEN FAZLA SİVİL ÖLÜMÜ BELGELENDİ
Irak işgalinin ardından yaşanan şiddet kaynaklı sivil ölümlerini kayıt altına almak amacıyla oluşturulan Iraq Body Count, 2003 yılından itibaren meydana gelen can kayıplarını belgeledi. IBC, verilerini medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, sivil toplum kuruluşlarının verileri ve resmi kayıtları karşılaştırarak oluşturuyor. Kurumun veri tabanında 200 binden fazla sivilin doğrudan şiddet nedeniyle yaşamını yitirdiği yer alıyor. Savaşçılar da hesaplamaya dahil edildiğinde toplam şiddet kaynaklı ölüm sayısının yaklaşık 300 bine ulaştığı belirtiliyor.
BROWN ÜNİVERSİTESİNDEN IRAK SAVAŞI BİLANÇOSU
ABD merkezli Brown Üniversitesinin Costs of War projesi kapsamında 2023 yılında yayımlanan araştırma da Irak’taki can kayıplarını ele aldı. Mart 2003 ile Mart 2023 arasındaki döneme ilişkin çalışmada, doğrudan savaş şiddeti nedeniyle yaşamını yitiren sivillerin sayısı 186 bin 694 ile 210 bin 38 arasında hesaplandı. Iraklı asker ve polisler ile muhalif savaşçılar gibi diğer gruplar da dahil edildiğinde Irak’taki doğrudan ölümlerin toplamının 280 bin 771 ile 315 bin 190 arasında olduğu tahmin edildi.
1,03 MİLYON ÖLÜM TAHMİNİ DE AÇIKLANDI
Irak savaşının bilançosuna ilişkin farklı araştırmalarda çok daha yüksek tahminler de ortaya çıktı. İngiliz araştırma şirketi Opinion Research Business, 2008 yılında yayımladığı çalışmasında savaşın ilk dört buçuk yılında ölen Iraklıların sayısını yaklaşık 1,03 milyon olarak hesapladı.
Araştırma kapsamında 2 bin 414 yetişkinle yüz yüze görüşmeler gerçekleştirildi. Katılımcıların yüzde 20’sinin hanelerinde çatışmalar nedeniyle en az bir kişinin hayatını kaybettiğini belirtmesi üzerinden bir hesaplama yapıldı. 1997 sayımındaki 4,05 milyon hane verisi kullanılarak yaklaşık 1,03 milyon ölüm tahminine ulaşıldı.
BİNLERCE ÇOCUK SAVAŞIN ORTASINDA KALDI
Savaşın ağır sonuçlarından biri de çocukların yaşadığı can kayıpları oldu. Birleşmiş Milletlerin 2008 yılından 2022 yılının sonuna kadar olan döneme ilişkin verilerine göre Irak’ta bu zaman aralığında 3 binden fazla çocuk hayatını kaybetti, 5 binden fazla çocuk ise sakatlandı. Bu veriler 2003’teki işgal dönemini ve 2004-2007 arasındaki yılları kapsamıyor.
DOLAYLI ÖLÜMLER BİLANÇONUN DIŞINDA KALIYOR
Irak savaşının insan hayatına etkisini yalnızca doğrudan çatışmalarda yaşamını yitirenlerle sınırlamak mümkün değil. Savaşın sağlık sistemi, altyapı, gıda güvenliği ve yaşam şartları üzerindeki etkilerinin dolaylı can kayıplarına da neden olduğu değerlendiriliyor.
Brown Üniversitesi Costs of War projesi, savaşların altyapı, sağlık hizmetleri ve ekonomik koşullar üzerindeki etkilerinin doğrudan çatışmalar dışında da ölümlere yol açabileceğine dikkat çekiyor. Araştırmacılar, savaş bölgelerindeki dolaylı ölüm sayılarının doğrudan ölümlerden birkaç kat fazla olabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle Irak savaşının toplam insan kaybına ilişkin araştırmalar arasında önemli farklılıklar bulunuyor. Kullanılan yöntem, incelenen dönem ve doğrudan ya da dolaylı ölümlerin hesaba katılıp katılmaması ortaya çıkan rakamları değiştiriyor.
23 YILLIK DÖNEMİN ARDINDAN AĞIR BİLANÇO
2003 yılında başlayan süreç, Irak’ta uzun yıllar devam eden çatışmaların ve şiddetin yaşandığı bir döneme dönüştü. Iraq Body Count’un belgelenmiş kayıtları 200 binden fazla sivilin şiddet sonucu yaşamını yitirdiğini gösterirken, savaşçılar dahil edildiğinde toplam sayı yaklaşık 300 bine ulaşıyor. Brown Üniversitesinin 2003-2023 dönemini kapsayan araştırması da doğrudan ölüm sayısını 280 bin 771 ile 315 bin 190 arasında hesaplıyor. Farklı araştırmalarda daha yüksek tahminlerin bulunması ise Irak savaşının toplam insani bilançosunun hesaplanmasına ilişkin tartışmaların devam ettiğini ortaya koyuyor.
